مصاديق كسب مال حرام

12:57 - 1391/12/09
نكته مهمي كه نبايداز آن غفلت نموداين است كه علاوه بر حرمت كسبهاي حرام وآثار فردي واجتماعي آن،‌حق الناس متوجه انسان مي‌گردد؛چرا كه انسان حق ندارد در قبال كارحرام پول بگيرد.
پول

الف. غش در معامله
غِشّ در لغت به معنای خیانت، نیرنگ، ناراستی و تقلّب است. (1) و در معامله، عبارت است از مخفي كردن عيب چيزي و فروختن آن به اسم صحيح و سالم. با كمال تأسف امروزه برخي از افراد،‌ با اطلاع از اين كه جنس معيوب است،‌ آن را به مشتري عرضه مي‌كنند و به او تأكيد مي‌كنند كه جنس فروخته شده پس گرفته نمي‌شود. در اين ميان مشتري كه از عيب جنس آگاهي ندارد، و ظاهر سالم آن را مي‌بيند، جنس را خريده و زماني از عيب جنس آگاه مي‌شود كه راهي براي برهم زدن معامله ندارد.

مخلوط كردن برنج خارجي با ايراني، فروختن جنس ايراني به اسم خارجي، تبليغ و تخفيف ويژه براي فروش بيش‌تر (در حالي كه تخفيفي ندارد)،‌ دست چين كردن ميوه مرغوب روي جعبه (براي اينكه تصور كنند ميوه‌هاي زير نيز مرغوب است)، استفاده از برچسب تقلبي، آب زدن به سبزيِ مانده براي اينكه تازه جلوه كند، برخي از مصاديق غِشّ در معامله است.

ب. كم‌فروشي
در اسلام مكرر بر مسئله مبارزه با كم‌فروشي در وزن و پيمانه تكيه و تأكيد شده است. در يك جا رعايت اين نظم را در رديف نظام آفرينش در پهنه جهان هستي گذارده مي‌گويد:(وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ اَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ)؛ (2) «خداوند آسمان را برافراشت و ميزان و حساب [در همه چيز] گذاشت، تاشما در وزن و حساب تعدي و طغيان نكنيد.»
اشاره به اينكه مسئله رعايت عدالت در كيل و وزن، مسئله كوچك و كم اهميتي نيست؛ بلكه جزئي از اصل عدالت و نظم است كه حاكم بر سراسر هستي است.

علامه طباطبايي رحمه الله ذيل اين آيه مي‌فرمايد: «خداوند ميان شما ميزان وضع كرده،‌ معنايش اين است كه شما بايد در كشيدن و سنجيدن سنگينيها رعايت عدالت را بكنيد،‌ و در آن طغيان روا مداريد، (كه وقتي جنس را مي‌خريد،‌ با سنگي سنگين‌تر بكشيد، و چون مي‌فروشيد، با سنگي سبك‌تر بفروشيد) (3).»

قرآن در جايي ديگر،‌ و با لحني شديدتر مي‌گويد: ‏(وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * الَّذِينَ اِذَا اكْتَالُوا عَلَي النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَاِذَا كَالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ * اَلَا يَظُنُّ اُولَئِكَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ)؛ (4)«واي بر كم‌فروشان!‌ آنها كه به هنگام کیل و وزن کردن [در زمان خرید]، حق خود را به‏طور كامل مي‌گيرند،‌ و به هنگام کیل و وزن کردن [در زمان فروش] كم مي‌گذارند. آيا آنها گمان نمي‌كنند كه در روز عظيمي (روز رستاخيز در دادگاه عدل خدا) برانگيخته خواهند شد؟»

حتي در حالات بعضي از پيامبران در قرآن مجيد مي‌خوانيم كه لبه تيز مبارزه آنها بعد از مسئله شرك متوجه كم‌فروشي بود،‌ و سرانجام آن قوم ستمگر اعتنايي نكردند و به عذاب شديد الهي گرفتار و نابود شدند. (5)

لازم به ذكر است كه از نظر حقوقي، كم‌فروش ضامن بوده و به خريدار بدهكار است؛ و لذا توبه كم فروش جز به اداي حقوقي كه غصب كرده،‌ ممكن نيست؛ حتي اگر صاحبانش را نشناسد، بايد معادل آن را به عنوان رد مظالم از طرف صاحبان اصلي به مستمندان بدهد. (6)
فروختن بيش از اندازه استخوان همراه با گوشت، كم كردن از متراژ پارچه، آب در شير كردن و در آب گذاردن مرغ و ماهي و ميوه،‌ سبزيجات و... براي افزايش وزن،‌ برخي از نمونه‌هاي كم‌فروشي است.

ج. احتكار
«مال اندوزي» يك بلاي اجتماعي است و بدتر از آن «حرص» است و بدتر از آن «احتكار» و پنهان كردن اجناس مورد نياز مردم؛ چرا كه محتكر براي گردآوري مبلغ بيش‌تري از مال دنيا،‌ مشكلات بسياري را براي جامعه فراهم مي‌كند. گرچه احتكار كننده به ظاهر درآمدي به دست مي‌آورد؛ ولي خداوند از منافع ديگري او را محروم مي‌كند. امير المؤمنين علیه السلام مي‌فرمايد: «اَلْمُحْتَكِرُ مَحْرُومٌ [مِنْ] نِعْمَتِهِ؛ (7) احتكاركننده از نعمتهاي الهي كه قسمت خودش بوده،‌ محروم است.»

از نظر اسلام احتكار و انبار كردن مواد غذايي مورد نياز و ضرورت مسلمانان، براي گران شدن و بالا رفتن قيمت آن حرام است. در سخنان معصومين علیهم السلام احتكار به خوي اشرار و خصلت فاجران معروف، و محتكر فردي ملعون (8) معرفي شده است. امام علي علیه السلام مي‌فرمايد: «الاِحْتِكَارُ شِيْمَةُ الْفُجَّارِ؛ (9) احتكار خصلت فاجران است.»

د. دروغ
در دين اسلام دروغ به عنوان يكي از بدترين گناهان معرفي شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله مي‌فرمايد: «كُلُّ خَصْلَةٍ يُطْبَعُ اَوْ يُطْوَي عَلَيْهَا الْمؤْمِنُ اِلَّا الْخِيَانَةَ وَالْكَذِبَ؛ مؤمن به هر خصلتي ممكن است خو بگيرد، و در باطن وي باشد، جز خيانت و دروغ.»

حسن بن محبوب مي‌گويد: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: ممكن است شخص مؤمن بخيل باشد؟‌ فرمود: بله. گفتم: ممكن است شخص مؤمن ترسو باشد؟ فرمود: بله. گفتم: امكان دارد شخص مؤمن دروغ بگويد؟ فرمود: «لَا وَلَا جَافِياً‌ ثُمَّ قَالَ جُبِلَ الْمُؤْمِنُ عَلَي كُلِّ طَبِيعَةٍ اِلَّا الْخِيَانَةَ وَالْكَذِبَ؛ (10)نه و جفا کننده نیست سپس فرمود: مؤمن [ممکن است] بر هر طبیعتی خو بگیرد مگر خیانت و دروغ.»

متأسفانه برخي از افراد به خاطر كم‏ترين درآمدي به هر وسيله‌اي متوسل مي‌شوند و نه تنها براي جلب نظر مشتري دروغ مي‌گويند؛ بلكه براي فروختن يك كالا حتي از گفتن قسم دروغ نيز ابايي ندارند. به قول شهيد مطهري: «برخي افراد اخلاق را مصرف مي‌كنند تا پول بگيرند.» (11)

به عنوان مثال: برخي به دروغ مي‌گويند: اين جنس بهترين جنس است،‌ يا مي‌گويند: اين جنس مربوط به فلان منطقه يا فلان كشور است؛‌ در حالي كه مي‌دانند از آن منطقه نيست. يا مي‌گويند: اين وسيله سالم است؛ در حالي كه مي‌دانند معيوب است. يا بازگو مي‌كنند: تمام شهر را بگرديد،‌ ارزان‌تر از اينجا پيدا نمي‌كنيد. برخي نيز قسم مي‌خورند كه در اين جنس، اين مبلغ بيش‌تر سود ندارد يا اصلاً به قيمت خريد فروخته مي‌شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آلهفرمود: «وَيْلٌ لِتُجَّارِ اُمَّتِي مِنْ‌ لَا وَاللهِ وَبَلَي وَاللهِ؛ (12)واي بر بازرگانان و كاسبان امّت من از [قسم خوردن در خريد و فروش]«نه به خدا قسم» و «آري به خدا قسم» گفتن.»

هـ . خريد و فروش چيزي كه منافع معمولي آن حرام باشد
از نظر شارع مقدس اسلام،‌ هر چيزي كه منفعت و استفاده از آن حرام باشد، خريد و فروش آن نيز حرام است. بر اين اساس،‌ خريد و فروش: مشروبات الكلي، آلات قمار (13)، مال دزدي، عكس و فيلمهاي مستهجن، كتابهاي گمراه كننده، اجرت جهت تكثير فيلم و نوارهاي مبتذل (14)، و... از آن نمونه مي‌باشد.

همچنين طبق فتاواي علما: خريد و فروش انگور به افرادي كه يقين داريم آن را براي تهيه شراب خريداري مي‌كنند (15)، و خريد و فروش سگ غير شكاري نيز حرام است. (16)

حسن بن محبوب مي‌گويد: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: ممكن است شخص مؤمن بخيل باشد؟‌ فرمود: بله. گفتم: ممكن است شخص مؤمن ترسو باشد؟ فرمود: بله. گفتم: امكان دارد شخص مؤمن دروغ بگويد؟ فرمود: «لَا وَلَا جَافِياً‌ ثُمَّ قَالَ جُبِلَ الْمُؤْمِنُ عَلَي كُلِّ طَبِيعَةٍ اِلَّا الْخِيَانَةَ وَالْكَذِبَ؛نه و جفا کننده نیست سپس فرمود: مؤمن [ممکن است] بر هر طبیعتی خو بگیرد مگر خیانت و دروغ.»

نكته مهمي كه نبايد از آن غفلت نمود اين است كه علاوه بر حرمت كسبهاي حرام و آثار فردي و اجتماعي آن،‌ حق الناس متوجه انسان مي‌گردد؛ چرا كه انسان حق ندارد در قبال كار حرام پول بگيرد، و اگر پولي بگيرد، مالك آن پول نمي‌شود و حق استفاده از آن را ندارد. و بايد توجه داشت كه حق الناس سخت‌تر از حق الله است؛ زيرا مي‌توان اميد داشت كه در حق الله با توبه و راز و نياز، خداوند به لطف و كرمش از حق خود در‌گذرد و انسان را مورد عنايت خويش قرار دهد؛ لكن از حق مردم در هيچ حالتي صرف نظر نمي‌كند. (17)

و. ربا
ربا نيز يكي ديگر از مصاديق لقمه حرام است. ربا، در لغت به معناي زيادي و افزايش است، (18) و در شريعت اسلام به معناي زياده گرفتن در وام يا بيع است. دين مبين اسلام به شدت با پديده رباخواري به مبارزه پرداخته است. قرآن كريم مي‌فرمايد:(الَّذِينَ يَأكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِاَنَّهُمُ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَاَحَلَّ اللهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا)؛ (19)«كساني كه ربا مي‌خورند، (در قيامت) برنمي‌خيزند؛ مگر مانند كسي كه بر اثر تماسّ شيطان، ديوانه شده [و نمي‌تواند تعادل خود را حفظ كند؛ گاهي زمين مي‌خورد، گاهي بپا مي‌خيزد]. اين، به خاطر آن است كه گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است (و تفاوتي ميان آن دو نيست.)؛ در حالي كه خدا بيع را حلال كرده، و ربا را حرام! [زيرا فرق ميان اين دو، بسيار است.].»

مورد ربا، يا پول است يا جنس. گاهي پول قرض داده مي‌شود و بيش از آنچه داده شده، پس گرفته مي‌شود، كه اين رباي قرضی است و گاهي جنسي را مي‌دهد و مقدار بيش‌تري از همان جنس را تحويل مي‌گيرد، كه اين نيز در مواردي ربا مي‌شود. با كمال تأسف بايد اعتراف كنيم كه در روزگار ما،‌ رباخواري از حالت آن گناه بسيار زشت و پليد بيرون آمده است و حتي برخي انسانهاي به ظاهر مؤمن و با تقوا، با اسم هاي مختلف، ربا مي‌گيرند و يا ربا مي‌دهند؛

در حالي كه رباخواري در ميان همه پيروان اديان و از نظر همه كتابهاي آسماني حرام بوده است. (20) از ديدگاه اسلام رباخواري موجب اعلام جنگ خدا و پيامبر با رباخوار است. (21) در روايات اسلامي تعبيراتي بسيار تكان‌دهنده در اين زمينه ديده مي‌شود. در روايت است كه پيغمبر گرامي اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «إِنَّ الدِّرْهَمَ يُصِيبُهُ الرَّجُلُ مِنَ الرِّبَا أعْظَمُ عِنْدَ اللهِ فِي الْخَطِيئَةِ مِنْ سِتٍّ وَثَلَاثِينَ زَنْيَةً يَزْنِيهَا الرَّجُلُ ...؛ (22) درهمي كه انسان از ربا به دست مي‌آورد، گناهش نزد خدا از سي و شش زنا بزرگ‌تر است!‌... !»

 

 

پی نوشت:

1) ترجمۀ المنجد، مصطفی رحیمی، انتشارات صبا، تهران، 1377 ش، چ اوّل، ص 773.
2) الرحمن/7 – 8.
3) الميزان في تفسير القرآن، سيد محمد حسين طباطبايي، دفتر انتشارات اسلامي،‌ جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم،‌ پنجم، 1417 ق، ج 19، ص 97.
4) مطففين/1 – 4.
5) تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازي، دار الكتب الاسلامية، تهران،‌ اوّل، 1374 ش، ج 6، ص 249 ذيل آيه 85 سوره اعراف.
6) برگرفته از تفسير نمونه، ج 12، ص 112 – 113.
7) مستدرك الوسائل،‌ ميرزا حسين نوري، قم، مؤسسه آل البيت علیهم السلام ، اول،‌ ج 13، ص 276.
8) الاستبصار، ابو جعفر محمد بن حسن طوسي، دار الكتب الاسلامية،‌ تهران،‌ 1390 ق، اوّل، ج3، ص 114.
9) مستدرك الوسائل، ج 13، ص 276.
10) الاختصاص، شيخ مفيد،‌ انتشارات كنگره جهاني شيخ مفيد، قم،‌ 1413 ق، اوّل،‌ ص 231.
11) مجموعه آثار استاد مطهري، ج 15، ص 441.
12) من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 160.
13) توضيح المسائل،‌ مراجع، ج 2، ص 202.
14) همان،‌ ص 195.
15) توضيح المسائل مراجع، ج 2، ص 212.
16) برخي از علما خريد و فروش سگ گله و محافظ باغ و بستان را كه به قصد همين كار خريد و فروش شود جايز دانسته‌اند و گفته‌اند: در غير اين صورت خريد و فروش سگ براي استفاده‌هاي ديگر حرام و درآمد حاصل از فروش اين حيوان، حرام و مصاديق لقمه حرام است.
17) برگرفته از كتاب روزي حلال، محمد علي قاسمي، نور الزهراء،‌ قم،‌ دوم،‌ 1388 ش،‌ ص118 و 122.
18) مصباح المنير، مادة «رَبَوَ»؛ ترجمۀ المنجد، ص344.
19) بقره / 275.
20) روزي حلال، ص 104.
21) بقره / 278 – 279.
22) مجموعه‌ ورام، ورام بن ابي فراس، انتشارات مكتبة الفقيه، قم، ج 1، ص 116.

نویسنده / محمدمهدی فجری  ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره133

منبع: سایت ذی طوی

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.