احترام محیط زیست در آموزه‌های وحیانی

10:07 - 1395/03/15

چکیده: آموزه‌های وحیانی برای محیط‌زیست احترام خاصی قائل است چه اینکه  قرآن کلّ نظام هستی ازجمله محیط زیست را نظام احسن آفرینش معرفی کرده و مسئولیت حفظ محیط‌زیست و ابادنی زمین را انسان‌ها گوشزد می‌کند.

احترام محیط زیست

با نزدیک شده به شانزده خرداد روز محیط‌ زیست خالی از لطف نیست که احترام محیط زیست در آموزه‌های وحیانی تبیین شود چه اینکه امروزه یکی از موضوعات مهم جهان معاصر به‌خصوص پس از دهه هزار و نهصد و هفتاد میلادی به این‌طرف توجه به محیط‌ زیست و مسائل زیست‌محیطی است؛ تا آنجا که در هر کشور سازمان‌هایی درباره مسائل زیست‌محیطی به وجود آمده است. متأسفانه پس از انقلاب صنعتی در اروپا و رشد و توسعه بی‌حد و مرز فن آوری تخریب‌کننده محیط‌زیست در معرض خطر جدی واقع‌شده که این امر مایه نگرانی جهانیان شده است. امروزه محیط‌ زیست به سبب سودجویی‌های ظالمانه و خودکامگی‌های قدرت‌های جهان خوار بیشتر از هرزمانی در معرض خطر و نابودی قرارگرفته است.
این در حالی است که آموزه‌های وحیانی برای محیط‌ زیست احترام خاصی قائل است چه اینکه  قرآن کلّ نظام هستی از جمله محیط زیست را نظام احسن آفرینش معرفی کرده و در مورد آفرینش نیکوی تمامی مخلوقات تأکید می‌کند: «الَّذی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَه [سجده/ 7] او همان کسی است که هر چه را آفرید نیکو آفرید» چه اینکه مسئولیت حفظ محیط‌ زیست و ابادنی زمین را این‌چنین به انسان‌ها گوشزد می‌کند «هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فی‌ها [هود/ 61]  اوست که شمارا از زمین آفرید، و آبادی آن را به شما واگذاشت».
اما از طرفی دیگر اعمال مخرب انسان را در فساد در زمین و تخریب آن نکوهش کرده و می‌فرماید: «ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ [روم/ 41] فساد، در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده‌اند آشکار شده است» همچنانکه پرهیزکاری انسان را در آبادانی محیط زیست مؤثر دانسته و  تاکید می‌نماید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْض [اعراف/ 96] و اگر اهل شهرها و آبادیها، ایمان می‌آوردند و تقواپیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشودیم» واضح است آبادی محیط زیست یکی از مصادیق این آیه است.
روایات اسلامی نیز بر پایه احترام ویژه به حفظ محیط‌ زیست سفارش‌هایی از پیشوایان معصوم (علیهم‌السلام) در خصوص آبادی زمین، زراعت و حفاظت و حمایت از آنها را در بردارد ازجمله: حضرت امام علی (علیه‌السلام) در فرمان و منشور معروف خود به مالک اشتر، فرمان داده است: «باید توجه تو در آبادی زمین بیشتر از توجه تو به گرفتن مالیات و خراج از مردم باشد؛ زیرا خراج بدون توجه به آبادانی به‌دست نمی‌آید و کسی که بدون آباد کردن به گرفتن مالیات و خراج بپردازد، به ویرانی شهرها و از بین بردن بندگان خدا دست‌زده است»[1] در این فرمان به‌وضوح مشاهده می‌شود که حضرت امام علی (علیه‌السلام)  مهم‌ترین امر حکومتی را که اخذ مالیات و خراج باشد، متوقف بر عمران و آبادانی می‌کند، به گونه‌ای که اگر دستگاه حکومتی بدون توجه به عمران و آبادانی به اخذ مالیات اقدام کند، گویا به نابودی و هلاکت بندگان خدا دست‌زده است.
چه اینکه در حدیث دیگری از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در راستای حفاظت از محیط‌ زیست نهال‌کاری و حفر قنات از صدقات جاریه شمرده  و تأکید می‌نماید: «پنج گروه دارای صدقه جاریه‌اند که ثواب آن پیوسته در نامه عملشان ثبت می‌شود: کسی که نهالی بکارد؛ کسی که چاه آبی حفر کند؛ کسی که مسجدی برای خداوند بسازد؛ کسی که قرآنی بنویسد، و کسی که فرزند صالحی به یادگار بگذارد» [2] و بدین سان است می‌بینیم که حضرت پرورش درخت و درختکاری و جنگل‌داری از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار و آن را نسبت به همه گوشزد می‌نماید همچنان که در احادیث متعددی، از قطع درختان و از بین بردن مزارع و گیاهان و آتش زدن آنها نهی و نکوهش شده و پرهیز از بریدن و نابود کردن درختان به‌عنوان عامل افزایش عمر به‌حساب آمده است و نیز کسانی که درختان مفید و میوه‌دار را نابود کنند، به عذاب الهی تهدید شده‌اند. [3]
رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مجاهدان اسلام سفارش و تأکید می‌کرد که از قطع کردن درختان، و سوزاندن مزارع شدیداً اجتناب نمایند. لذا  فقهای شیعه قطع درختان و تخریب مزارع را حتی در سرزمین دشمن که در حال جنگ با مسلمانان باشند، جایز نشمرده‌اند و آن را مکروه و ناپسند قرار داده‌اند. [4] بدون تردید تشویق به درختکاری و هشدار و نهی از نابودی درختان، فوق‌العاده به حفظ و بقای محیط‌ زیست کمک می‌کند، و حمایت و اهتمام اسلام را به حمایت از محیط‌ زیست می‌رساند.

--------------------------------
پی نوشت:
[1]. نهج البلاغه، سید رضی، محقق: فیض الاسلام، نامه 53، ص 1013.
[2]. بحارالانوار، علامه مجلسی، موسسه الوفاء، بیروت، لبنان، 1404، ج 101، ص 97.
[3]. وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج 19، ص 32و 33 ؛ بحارالانوار، همان، ج 76، ص 319.
[4]. کان رسول الله ـ(صلی‌الله‌علیه‌وآله) اذا بعث سریةً دعا بأمیرها فأجلسه الی جنبه و أجلس أصحابه بین یدیه، ثمّ قال: سیروا بسم الله و بالله و فی سبیل الله و علی ملة رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) لاتغدروا و لاتغلوا و لاتمثلوا و لا تقطعوا شجرة الا أن تضطروا الیها، و لاتقتلوا شیخا فانیا و لا صبیّا و لا إمرأةً، وسائل الشیعة، حر عاملی، ج 15، ص 58 و 59 و در روایت مسعدة بن صدقه از امام صادق از رسول خدا آمده است: «ولا تغدروا و لا تغلوا و لاتمثلوا، و لاتقتلوا ولیدا و لا متبتلاً فی شاهقٍ، و لا تحرقوا النخل، و لاتغرقوه بالماء، ولا تقطعوا شجرةً مثمرةً، و لا تحرقوا زرعاً، لانکم لاتدرون، لعلکم تحتاجون إلیه». وسائل الشیعه، حر عاملی، ج 15، ص 59  که این حکم درسرائر، ابن ادریس، ج 2، ص 21؛ شرائع الاسلام، محقق حلی، ج 1، ص 236؛ جامع المقاصد، محقق کرکی، ج 3، ص 412 نیز عینا تاکید شده است.

 

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.