امام کاظم علیه السلام و طرح کلی سبک زندگی اسلامی

17:38 - 1395/02/13

چکیده:امام کاظم علیه السلام نقشه کلی سبک زندگی اسلامی را بیان کرده‌اند.

سبک زندگی اسلامی

سبک زندگی از منظر امام کاظم علیه السلام
در این نوشتار با نگاه به یک روایت از امام کاظم علیه السلام مدیریت زمان از نظر اسلام را بررسی می‌کنیم امید آن که با توجه و تعمّق در این روایت و برنامه‌ریزی عملیاتی برای تحقّق آن، به تنظیم سبک زندگی به شکل منطقی و صحیح دست یابیم.
حضرت موسی‌بن‌جعفر؛ امام کاظم علیه السلام در حدیثی گرانقدر می‌فرمایند:« إِجْتَهِدُوا فی أَنْ یكُونَ زَمانُكُمْ أَرْبَعَ ساعات:ساعَةً لِمُناجاةِ اللهِ، وَساعَةً لأمْرِالْمَعاشِ، وَساعَةً لِمُعاشَرَةِ الإخْوانِ والثِّقاةِ الَّذینَ یعَرِّفُونَكُمْ عُیوبَكُمْ وَیخَلِّصُونَ لَكُمْ فِی الْباطِنِ، وَساعَةً تَخْلُونَ فیها لِلَذّاتِكُمْ فی غَیرِ مُحَرَّم وَبِهذِهِ السّاعَةِ تَقْدِروُنَ عَلَی الثَّلاثِ ساعات [1] فرمود سعى كنيد شبانه‌‏روز خود را چهار قسمت نمائيد. يك قسمت براى مناجات با خدا و يك قسمت براى امر معاش و يك قسمت براى معاشرت با برادران و دوستان مورد اعتمادى كه عيب‌هاى شما را به شما گوشزد مي‌كنند و در باطن به شما علاقه دارند. و يك قسمت براى لذّت و بهره‏‌برداري‌هاى غير حرام؛ با اين قسمت شما قدرت بر سه قسمت ديگر پيدا مي‌كنيد.»

تلاش و کوشش؛ لازمه زیستن به سبک اسلامی
نکته ابتدایی که در این روایت باید به آن بپردازیم بحث تلاش در اجرای برنامه است. از عبارت "اجتهدوا" در ابتدای این روایت فهمیده می‌شود مهم‌تر از برنامه‌ریزی، تلاش برای محقق کردن برنامه است. هرچقدر هم که برنامه انسان در هر کاری درست باشد اگر با جدیت تمام برای انجام آن تلاش و کوشش نکند قطعا نتیجه لازم را نخواهد گرفت. قرآن کریم می‌فرماید:« وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏ [نجم/39] و اين‌كه براى انسان بهره‌‏اى جز سعى و كوشش او نيست‏.» پس نتیجه هر کار به اندازه سعی و تلاش اوست. جالب این‌که نتیجه این سعی منحصر به امور دنیا نیست بلکه برای امور معنوی نیز، نتیجه، در پی سعی آدمی است بلکه می‌توان گفت سعی در امور معنوی اولویت ویژه‌ای نسبت به امور دنیایی دارد. «يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى‏ [نازعات/35] در آن روز انسان به ياد كوشش‌هايش مى‏‌افتد.» شایسته تذکّر است که ارتباط با انسان‌های مصمّم و اهل تلاش و کوشش ونیز مطالعه سرگذشت انسان‌های موفّق برای ایجاد و حفظ روحیه کار و تلاش بسیار مؤثر است.

تقسیمات چهارگانه زمان

1- مناجات؛ حلقه مفقوده زندگی امروزی
در این روایت تقسیمات چهارگانه‌ای آمده است. البته در روایات دیگر تقسیمات دیگری نیز وجود دارد که در ادامه بحث به آن‌ها اشاره خواهیم کرد.اولین قسمت، مدت زمانی است که باید در زندگی به مناجات و راز و نیاز با خدا پرداخت. اتّفاقا این قسمت مهم‌ترین بخش زمان روزانه در زندگی اسلامی است. امیر المؤمنین علیه السلام در نامه خود خطاب به مالک اشتر می‌فرماید:« اِجعَلْ لنفسِكَ فيما بينَكَ و بينَ اللّه ِ أفضَلَ تِلكَ المَواقيتِ و أجزَلَ تِلكَ الأقسامِ ، و إن كانَتْ كُلُّها للّه ِ إذا صَلَحَتْ فيها النِّيَّةُ ، و سَلِمَتْ مِنها الرَّعِيَّةُ [1] بهترين اوقات هر روز و بيشترين بخش از آن را براى رابطه ميان خود و خدا قرار ده ؛ هر چند كه اگر در همه اوقات، نيّتْ پاك و درست باشد و مردم از آن نيّت در امنيّت و آسايش باشند ، اوقات، همه از آنِ خداست.»
این روایت ارزشمند مبنای مهمی را در مورد ارتباط با خدا و مقدار آن به دست ما می‌دهد و آن اینکه اصل مناجات با خدا باید در موقع نشاط و بهترین زمان باشد نه در زمان خستگی و عجله! همچنین تا حد ممکن، نسبت به کارهای دیگر زمان بیشتری به مناجات با خدا اختصاص داده شود.

2- معاش؛ حساب و کتاب!
تلاش برای به دست آوردن روزی برای اداره خانواده و نیز ارتباط با اجتماع برای رفع حاجات اقتصادی و اجتماعی است. در برخی از روایات به جای تقسیمات چهارگانه، تقسیمات سه‌گانه‌ای آمده است که با رجوع به آن‌ها درمی‌یابیم؛ این قسمت، همان بخشی از زمان است که انسان باید برای خودش قرار دهد که با توجه به نیاز و شرایط هر شخص متفاوت است. گاهی در تقسیمات سه‌گانه به جای مسأله معاش، مسأله محاسبه نفس آمده است. مثل اینکه امام علی علیه السلام می‌فرمایند:« للمؤمنِ ثلاثُ ساعاتٍ؛ ساعَةٌ يُناجِي فيها رَبَّهُ ، و ساعَةٌ يُحاسِبُ نفسَهُ ، و ساعَةٌ يُخَلِّي بينَ نفسِهِ و لَذَّتِها فيما يَحِلُّ و يَجمُلُ [2] مؤمن را سه وقت است : وقتى كه در آن با پروردگار خود به راز و نياز مى‌پردازد و وقتى كه به حساب نفْس خود مى‌رسد و وقتى كه به لذّت‌هاى حلال و مناسب مى‌گذراند.» محاسبه نفس در این‌جا همان زمان مختص به خود است که بهتر است انسان در مورد کار خود بیاندیشد و درست و نادرستی هر کاری را بسنجد تا مرتکب خطا نشود. از این زمان می‌توان برای علم‌اندوزی و... با توجه به نیاز هر شخص استفاده کرد. امام کاظم علیه السلام در رابطه با محاسبه نفس می‌فرمایند:« لَيس مِنّا مَن لَم يُحاسِبْ نَفْسَهُ في كُلِّ يَومٍ ، فإنْ عَمِلَ خَيرا اسْتَزادَ اللّه َ مِنهُ وحَمِدَ اللّه َ علَيهِ ، وإنْ عَمِلَ شَيئا شَرّا اسْتَغْفَرَ اللّه َ وتابَ إلَيهِ [3] از ما نيست كسى كه هر روز به حساب خود رسيدگى نكند و ببيند كه اگر كار نيكى انجام داده است از خداوند توفيق انجام بيشتر آن را بخواهد و خدا را بر آن سپاس گويد و اگر كار بدى انجام داده است از خدا آمرزش بخواهد و توبه كند.» محاسبه نفس نیز از گمشده‌های اصلی زندگی بشر امروزی است. البته می‌توان محاسبه نفس را به عنوان یک قسم جداگانه نیز در نظر گرفت.

در جستجوی نصیحت
دوست حقیقی در احایث اهل بیت علیهم السلام کسی دانسته شده که عیوب انسان را به انسان هدیه کند. رسول خدا در این باره می‌فرمایند:« خَيرُ إخوانِكُم مَن أهدى إلَيكُم عُيوبَكُم [4] : بهترين برادرانِ شما ، كسى است كه عيب‌هايتان را به شما هديه دهد.» هر انسانی برای تشخیص درست بودن اعمال خود به غیر از عقل و اندیشه خود به واعظ بیرونی نیز نیاز دارد. ارتباط با انسان‌های معنوی و اهل دقت، آگاه و دلسوز کمک خوبی برای پیشرفت انسان است. تا اندازه‌ای مسأله نصیحت اهمیت دارد که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:« پیامبر خدا به جبرئیل فرمود: مرا موعظه کن!»[5] این یک درس بزرگ تربیتی است.

استراحت؛ آمادگی برای تلاش
امام صادق علیه السلام نیز در این رابطه می‌فرماید:« النَّومُ راحَةٌ للجَسَدِ [6] خواب مايه آسايش بدن است.»
تنها نکته‌ای که در این قسمت بیان می‌کنیم این است که؛ تفریح تنها برای استراحت و کسب آمادگی برای بخش‌های قبلی است. پس با این نگاه، تفریح و استراحت، بسیار مهم بوده و نقش پشتیبانی را بر عهده دارد. البته باید از زیاده‌روی در تفریح دوری کرد.

نتیجه اینکه؛
برای ایجاد و توسعه فرهنگ اسلامی در بُعد سبک زندگی، باید مسأله استفاده کمّی و کیفی از زمان ترویج و نهادینه شود.
پی‌نوشت
[1] نهج البلاغه، نامه 53
[2] غرر الحكم، 7370
[3] الاختصاص، 26
[4] تنبيه الخواطر، ج 2، ص 123
[5] خصال(ترجمه جعفرى)، ج‏1، ص، 17

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.