لطفا در مورد وسواس توضيح دهيد.

12:14 - 1394/04/21

چکیده: وسواس در واقع فكر، كلمه و يا تصوير است كه به رغم ارادة انسان به هشياري او هجوم مي‌آورد و سازمان روحي و رواني او را تحت سيطره خود قرار مي‌دهد و اضطراب گسترده‌اي را در فرد برمي‌انگيزد. كه خود دو قسم مي‌شود:1. وسواس فكري: مثل فكرهاي تكرار شونده و آزار دهنده كه بي‌اختيار به ذهن خطور مي‌كنند.2. وسواس عملي:...

............

لطفا در مورد وسواس توضيح دهيد. گاهي افكاري به ذهنم من خطور مي كند كه حاضرم بميرم و اين افكار به ذهنم نيايد، از خودم بدم مي آيد چه كنم؟

پاسخ:

وسواس در واقع فكر، كلمه و يا تصوير است كه به رغم ارادة انسان به هشياري او هجوم مي‌آورد و سازمان روحي و رواني او را تحت سيطره خود قرار مي‌دهد و اضطراب گسترده‌اي را در فرد برمي‌انگيزد. كه خود دو قسم مي‌شود:
1. وسواس فكري: مثل فكرهاي تكرار شونده و آزار دهنده كه بي‌اختيار به ذهن خطور مي‌كنند.
2. وسواس عملي: در اين حالت انسان بدون ارادة خود عملي را چندين بار انجام مي‌دهد، اين قسم در واقع به تبع برخي از افكار وسواسي عارض مي‌شود، يعني انسان به خاطر اين‌كه از افكار وسواسي خود رهايي پيدا كند، بي‌اختيار شروع به انجام برخي از اعمال مي‌كند. مثل شستشو‌هاي مكرّر.(1)
زمينه‌هاي ابتلاء: روانشناسان باليني علل مختلفي براي بروز اين بيماري بيان داشته‌اند و به دنبال آن راه‌حل‌هايي براي درمان ارائه داده‌اند، برخي از اين علل‌ها از قرار زير است:
1. وراثتي، 2. يادگيري از ديگران مخصوصاً والدين، 3. بيماري‌هاي عضوي.(2)
وسواس بهنجار و نابهنجار: نوعي از وسواس در برخي كارهاي روزمرّة زندگي همة افراد وجود دارد، كه تا حدودي باعث دقّت در كار و پيشرفت است اين نوع وسواس‌ها بهنجارند. امّا زماني افكار و اعمال وسواسي نابهنجارند كه مشخصّات زير را داشته باشند:
1. جنبة افراطي، نامعقول و اجباري (از درون است و از بيرون تحميل نشده) و نامتناسب داشته باشند.
2. انصراف از آنها مشكل باشد.
3. درماندگي مشخصّي را در فرد برانگيزد.
4. دقّت قابل ملاحظه‌اي را به خود اختصاص دهد.
5. بازده فعاليّت‌هاي روزمرّه را تحت تأثير خود قرار دهد.(3)
موضوع وسواس‌ها: موضوع وسواس‌ها چند چيز است: مذهبي و ماوراء الطبيعه‌اي، اخلاقي، حمايتي عليه خطرات بيروني، گذشت زمان، حمايت بدني، پاكي، نظم و ترتيب،(4) كه شايع ترين آنها در دو قسم وسواس فكري و عملي عبارتند از:
الف: شايع‌ترين وسواس‌هاي فكري عبارتند از: (البته به اين معني نيست كه همة اينها در افراد وسواسي وجود دارد)
1. افكار تكراري دربارة احساس آلودگي. (مثلاً از طريق دست دادن با ديگران)
2. شك‌هاي تكراري. (شير گاز را بسته‌ام يا نه؟، لباس من كه نجس بود با شستنم پاك شد يا نه؟)
3. مرتّب كردن اشياء به طريق خاص.
4. تكانه‌هاي پرخاشگري يا هراس‌آور، مثلاً فكرهاي مكرّر براي صدمه زدن به فرزند خود و يا بر زبان آوردن كلمات زشت در امكان مقدس.
5. نگراني‌هاي افراطي دربارة مسائل زندگي (شغلي، تحصيلي و ...)(5)
ب: شايع‌ترين وسواس‌هاي عملي عبارتند از:
1. رفتارهاي تكراري، شستن دست، مرتّب كردن.
2. اعمال رواني مثل: شمارش، تكرار برخي از اشعار كه به طور بي‌صدا كه براي كاهش اضطراب و نگراني صورت مي‌گيرد.(6)
درمان وسواس نابهنجار: پرسشگر محترم اگر مشكل شما با مشخّصات ذكر شده براي وسواس ناهنجار فوق همخواني داشته باشد، وسواس شما از نوع نابهنجار است و بايد در صدد درمان آن برآييد و بهترين كاري كه شما انجام داده‌ايد همين است كه با عزم و ارادة خود مي‌خواهيد از اين حالت نجات پيدا كنيد و در پي حلّ مشكل خود هستيد. وسواس يك بيماري قابل درمان، كنترل و پيشگيري است. ابتداي امر، خيلي راحت مي‌توان آن را كنار گذاشت امّا اگر فرد نسبت به بيماري‌اش بي‌تفاوت باشد و در صدد حلّ مشكل از طريق رجوع به روان‌پزشك و روانشناس باليني و همكاري جهت درمان بر‌نيايد، درمانش سخت‌تر مي‌گردد. به طوري كه در مراحل شديد آن نيازمند به مصرف دارو مي‌باشد و سال‌ها مراقبت لازم دارد تا آن را كاملاً كنار بگذارد.
روش‌هاي مقابله با وسواس فكري: (فكرهاي تكراري و آزار دهنده)
1. بازداري انديشه (Thought Stopping )
در اطاقي آرام و ساكت نشسته و به افكار وسواسي به خواست خود اجازه دهيم به ذهن خطور كنند. وقتي افكار وسواسي به ذهن آمدند، با صداي بلند فرمان ايست داده شود، . به اين ترتيب كه يك مچ‌بند پلاستيكي به دست بسته شده، افكار وسواسي را به ذهن خود آورده شود، وقتي افكار وسواسي به ذهن آمدند، با كشيدن مچ‌بند و رها كردن آن بر دست دستور توقّف افكار وسواسي صادر شود.(7)
2. جابجايي انديشه: انديشه‌هاي غير ارادي و وسواسي را ناديده گرفته و با انتقال ذهن و فكر به افكار عالي و مناسب، عمل جايگزيني را انجام شود.(8)
3. آموزش مواجهه صحيح با افكار مزاحم: اين عمل به روشهاي مختلفي صورت مي گيرد از جمله:
عادت دهي: اين روش عكس روش بازداري انديشه است، دقايقي به افكار وسواسي توجّه و تأمل شده و اجازه داده شود آن افكار به ذهن بيايند، به آن افكار توجّه شود و به بي‌معني بودن آنها دقّت شود و براي لحظاتي طولاني آن افكار حفظ شود. (با دقّت به بيهوده بودن آنها) مواجهه گسترده با چنين افكاري باعث مي‌شود كه معني تهديد آميز آنها كاهش يابد.
روش ديگر: در طول روز دو بار و هر بار بيش از يك ساعت به صداي ضبط شدة كه افكار وسواسي را دائماً تكرار مي‌كند گوش داده شود. اين روش از مؤثرترين و كارآمدترين روش‌هاي درمان است.(9)
4. مقابله با تصاوير ذهني:
الف) تصاوير وسواسي را با تمرين ذهني، كوچك و كوچك‌تر كرده تا پس از مدّتي كم كم محو شود.
ب) به جاي توجّه به اصل تصوير به جزئيات تصوير ذهني متمركز شده و آن شكل جزئي و بي‌اهميّت را آنقدر بزرگنمايي كرده كه اصل تصوير وسواسي از بين برود.(10)
5. دارو درمانگري: در موارد شديدتر بايد دركنار استفاده از تكنيك‌‌هاي بالا از داروهايي مثل كلومي‌پرامين و فلواوكستين زير نظر روان پزشك كمك گرفت. پس توصيه‌ مي‌شود اگر تكينيك‌هاي فوق در مورد شما اثر بخش نيست به روان‌پزشك جهت دريافت دارو رجوع نماييد.(11)
روش‌هاي مقابله با وسواس عملي (مثل شستن‌هاي مكرّر دستها)1. سرمشق گيري: با نگاه به ديگران كه چگونه آنها زندگي معمولي خود را انجام مي‌دهند و به شستشوهاي تكراري اقدام نمي‌كنند. ائمه ـ عليهم السّلام ـ و علماي ما نيز در مصرف آب بسيار دقيق بود‌ه‌اند و از اسراف پرهيز مي‌كردند.
2. عهد: عهد كنيم اگر مرتكب شستشوي اضافي شديم، فلان مبلغ انفاق كنيم يا به عنوان جريمه ظرف‌هاي آشپزخانه را بشوييم و اگر از افكار وسواسي جلوگيري كرديم خودمان را تشويق كنيم. (تفريح، مشاهدة فيلم و ...)
3. حذف تدريجي: در اين روش سعي مي‌شود كه هر روز از اعمال تكراري خود كاسته شود. مثلاً اگر عادت داريم 4 بار بشوييم اين دفعه تلاش كنيم به 3 مرتبه متوقّف سازيم. پس از مدّتي باز هم يك شماره از آن بكاهيم تا به حدّ متعارف برسيم.
نكات راهگشا:1. مراقب باشيم اين كار را نظم براي خود تلقّي نكنيم و خود را به خاطر اين كار نزد ديگران آدم منظّمي جلوه ندهيم و به ديگران يادآوري كنيم كه اين كار به خاطر نظم فوق العاده و نكته مثبت نيست چرا كه ائمه ـ عليهم السّلام ـ از اين كار نهي كرده‌اند.
2. به رسالة توضيح المسائل مرجع خودتان رجوع كنيم، و آن را معيار اعمال قرار دهيم. كسي كه زياد از حدّ متعارف در مسائل شرعي شك مي‌كند نبايد به شك خود اعتنا كند و اگر اعتنا كند در واقع خلاف خواست خدا را انجام داده است.(12) (براي اطّلاع از احكام و شرايط آن حتماً به رسالة عمليّه رجوع شود.)
3. در فقه اصلي داريم كه مي‌گويد: اگر به چيزي يقين داشتي بعد نسبت به آن شك كردي، اصل را بر همان يقين گذشته‌ات بگذار و ائمه ـ عليهم السّلام ـ نيز به اصحاب خود توصيه مي‌كردند كه با شك، يقين ثابت خود را به هم نزن. مثلاً اگر ساعت قبل يقين داشتي كه با طهارت بودي يا لباست پاك بوده و الآن شك داري كه آيا طاهر هستي يا نه، بنا را بر همان پاكي سابق بگذار.(13)
4. پرهيز از خودسرزنشي ، اين افكار و محتويات آن جزء اين بيماري خفيف ماست و در واقع چون ما قصد و نيّت بد نداريم، هيچ گناهي مرتكب نشده‌ايم. امّا ما وظيفه داريم جهت بهبودي و سلامت خود از مشاوره و تكنيك‌هاي درمانِ وسواس، كمك بگيريم. (بيماري روحي مثل سرماخوردگي است، براي همه امكان ابتلاء به آن وجود دارد.)

پاورقی:

1. با فرزندان خود چگونه رفتار كنيم؟، دكتر محمد رضا شرفي، چاپ چهارم، 1373، نشر جهاد دانشگاهي، ص 1730، با كمي تغيير.
2. روانشناسي مرضي تحولي، ص 158 ـ 157. (اقتباس).
3. همان، ص 155.
4. همان، ص 153. (اقتباس).
5. وسواس و روش‌هاي مقابله با آن، رضا شاكر، جزوه مركز مشاوره و راهنمايي طلاب غير ايراني، ص2.
6. همان، ص2.
7. همان، ص4.
8. همان، ص4.
9. روانشناسي مرضي تحولي، ص174.
10. وسواس و روش‌هاي مقابله با ان، ص6.
11. روانشناسي مرضي تحولي، ص 175.
12. آموزش فقه، محمد حسين فلاح زاده، چاپ دهم 1379، نشر الهادي، ص 179.
13. فرهنگ تشريحي اصطلاحات اصول، عيسي ولايي، چاپ دوم 1380، نشر ني، ص 67 ـ 66، (اقتباس)
منبع: نرم افزار پاسخ - مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

با عضویت در خبرنامه مطالب ویژه، روزانه به ایمیل شما ارسال خواهد شد. .

این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.