جواز توسل در آیات و روایات

23:48 - 1394/04/03

چکیده: با وجود آیات و روایات فراوانی که در اهمیت و جواز توسل در منابع اسلامی وجود دارد بدعت دانستن توسل سخنی بدور از علم و فهم است متون و منایع اسلامی است

توسل

یکی از مهم‌ترین و زیباترین آموزه‌های اسلامی که آیات و روایات متعددی به ضرورت آن اشاره دارد، موضوع «توسل» و واسطه قرار دادن اولیای الهی برای رسیدن به اهداف عالیه است. هر چند در فرهنگ اسلامی به خصوص شیعه، موضوع توسل دارای ویژگی‌های روشن و خاصی است که آن را از انحرافات احتمالی مبرا می‌سازد، ولی با این حال گروهی از معاندین اهل سنت، به خصوص متحجرین وهابی سعی دارند با دلایل واهی و به دور از منطق و واقعیت خارجی این آموزه‌‌ی دینی را شرک‌آمیز قلم‌داد کرده و به واسطه این توهم نابه‌جا پیروان مذهب حقه شیعی را از دایره اسلام بیرون رانند. در این نوشتار سعی داریم جایگاه و اهمیت توسل در آیات و روایت را بیان کرده، سپس به نقد مختصر ادله مخالفین توسل اشاره کنیم.

معنای توسل
«آلوسی» درکتاب خود «تفسیر روح المعانی» در معناشناسی توسل می‌نویسد: «مقصود از توسل آن است که بنده چیزی یا شخصی را واسطه قرار دهد تا او وسیله قربش به خدا باشد».[1]

جایگاه و اهمیت توسل در آیات و روایات
یکی از آیات نورانی كه به مساله «توسل» اشاره مستقیم دارد. آيه 35 سوره مائده است كه خداوند متعال در این آیه می‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [مائده/35] ای كسانی‌كه ايمان آورده‌ايد پرهيزكاری پيشه كنيد و وسيله‌ای برای تقرب به خدا، انتخاب نماييد و در راه او جهاد كنيد، باشد كه رست‌گار شويد».
وسيله در آيه فوق، معنای بسيار وسيعی دارد و هر كار و هر چيزی كه باعث نزديك شدن به پيش‌گاه مقدس پروردگار باشد، را شامل می‌گردد. در سوره يوسف می‌فرماید: زمانی‌كه گناه برادران يوسف آشكار شد، آن‌ها به پدرشان گفتند: «قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِين [یوسف/97] ای پدر، از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه كه ما خطاكار بوديم». اين آيات نشان می‌دهد كه انسان‌های صالح را می‌توان وسيله‌ای برای استغفار و طلب حاجت از خداوند قرار داد. اين توسل در حقيقت توجه به خداست نه غير خدا.

عالم اهل سنت در كتاب «وفاء الوفا» می‌نويسد: «مدد گرفتن و شفاعت خواستن در پيش‌گاه خداوند از پيامبر و از مقام و شخصيت او، هم پيش از خلقت او مجاز است و هم بعد از تولد و هم بعد از رحلتش و هم در عالم برزخ و هم در روز رستاخيز؛ «عمر بن خطاب» می‌گويد: حضرت آدم(عليه‌السّلام) به پيش‌گاه خداوند چنين عرض كرد: «يا رب اسئلك بحق محمد لما غفرت لي: خداوندا، به حق محمد از تو تقاضا می‌كنم كه من‌را ببخش».
هم‌چنین در زمان خليفه دوم یک سال قحطی شد، بلال به همراه عده‌ای‌ از صحابه بر سر قبر پيامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) آمدند و او چنين گفت: «يا رسول الله! استسق لامتك... فاعفم قد هلكوا...: ای پيامبر، از خدايت برای امتت باران بفرست، چراکه ممكن است همه هلاك شوند».[2]

فتاوای وهابیون پیرامون توسل
«شیخ صالح بن‌فوزان» می‌گوید: «هرکس به خالق و ورازق بودن خدای متعال ایمن داشته باشد، ولی در عبادت واسطه‌هایی بین خود و خداوند قرار دهد، در دین خدا بدعت گذارده و اگر وسائط متوسل شود(به جهت جاه و مقام آن‌ها) بدون آن که آنان را عبادت کند، این بدعت حرام و وسیله‌ای از وسایل شرک است».[3] «ناصر الدین‌البانی» در خصوص توسل و متوسلین می‌گوید: «من معتقدم کسانی که  به اولیا و صالحان و...توسل می‌کنند از راه حق گم‌راهند».[4]

جواب و نقد معتقدین به حرمت توسل
برای نقد و رد منکرین توسل در شریعت اسلامی به روش‌های مختلفی می‌توان جواب داد و ادعاهای بدور از منطق آن‌ها را رد نمود؛ برای این منظور جواب خود را در ذیل چند نکته بیان می‌کنیم:
نکته اول: لازم به ذکر است با دقت و تأمل در متون و منابع اسلامی، می‌توان برای توسل انواع مختلفی را بر شمرد؛ از جمله این‌که توسل به انبیا و اولیای الهی در زمان حیات ایشان و بعد ازحیات‌شان، در قرآن مجید آیات فراوانی وجود دارد که گواه بر جواز توسل به انبیا در زمان حیات ایشان است؛ بلکه خدای متعال خود مبلغ و مروج و امر کننده به این چنین توسلی بوده است. برای نمونه از برخی از آیات استفاده می‌شود که استغفار پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌واله) برای امت و متوسلین وسیله خوبی برای تقرب به سوی خداوند متعال است. خداوند متعال در این خصوص می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحيما [نساء/64] و اگر اين مخالفان، هنگامى كه به خود ستم مى‏‌كردند (و فرمان‌ خدا را زير پا مى‏‌گذاردند) به نزد تو مى‌‏آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‏‌كردند و پيامبر هم براى آن‌ها استغفار مى‏‌كرد، خدا را توبه پذير و مهربان مى‏‌يافتند».
در واقع این آیه نورانی گواه بر این است که اگر در زمان حیات پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) کسی ایشان را واسطه و شفیع بین خود و خدای متعال قرار دهد، دعای رسول اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) نجات‌بخش و شفیع او خواهد بود.

در روایات و متون معتبر اهل سنت نیز این موضوع به روشنی به چشم می‌خورد؛ به طور مثال «عثمان بن حنيف» نقل می‌کند روزی مردی مبتلا به چشم درد بود. از پيامبر (صلی‌الله‌عليه‌وآله) طلب دعا كرد كه عافيت يابد. پيامبر(صلی‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: «اگر بخواهي دعا می‌كنم، ولی اگر بر همين حال صبر كنی بهتر است». آن مرد گفت: «برايم دعا كن». پس حضرت دستور داد وضو بگیرد و دو ركعت نماز بخواند و اين دعا را بخواند: «اللّهم انّي اسالك و أتوجه اليك بنبيّك نبي الرحمه، يا محمد انّي اتوجه بك الي ربّي في حاجتي لتقضي، اللّهم شفّعه في». راوی می‌گويد: «به خدا قسم چيزی نگذشت كه مرد شفا يافت».[5] در این روایت می‌بینید که پیامبر(صلی‌الله‌عليه‌وآله) به او می‌آموزد که خدا را به حق پیامبرش قسم دهد که عین توسل به مقام پیامبر(صلی‌الله‌عليه‌وآله) است.

نکته دوم: جنس توسلی که شیعیان  و مسلمانان به انبیا و امامان معصوم(علیه‌السلام) دارند از جنس عبادت و پرستش نیست، تا این‌که گفته شود متوسلین، غیر خدا را پرستش می‌کنند و برای غیر خدا قدرت مستقل و مقام ربوبیت قائل هستند. در زمان گذشته کفار برای اجسام بی‌جان، ناتوان و تهی از اراده و نیرو، قدرت‌های فرا طبیعی قائل بودند، در حالی که  این موضوع هیچ‌گاه واقعیت خارجی نداشت. و بت‌ها نه توانای سودهی داشتند و نه ضرر. در فرهنگ شیعی توسل به کسانی جایز شمرده می‌شود که نزد خدای متعال زنده و در بهترین مقامات قرار دارند. 

سخن آخر اینکه با وجود آیات و روایات فراوانی که در اهمیت و جواز توسل در منابع اسلامی وجود دارد، بدعت دانستن توسل سخنی بدور از علم و فهم است متون و منایع اسلامی است.
______________________________
پی‌نوشت
[1]. ر.ک: تفسیر روح المعانی، آلوسی,ج6،ص128-124.
[2]. سمهودی،وفاء الوفاء، ج 3، ص 371.
[3]. المنتقی من فتاوی الشیخ بن فوزان، ج2،ص54.
[4].فتاوی الالبانی،ص 432.
[5]. صحيح ترمذي، كتاب الدعوات، ج 5، باب 119، شماره 3578. سنن ابن ماجه، ج 1، ص 441، شماره 1385. مسند احمد، ج 4، ص 138، به نقل از سبحاني، جعفر، بحوث قرانيّة، قم، چاپ اعتماد، نشر موسسه امام صادق، ص 95.

 

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.