نگاه ویژۀ مقام معظم رهبری به زکریای رازی

02:29 - 1394/03/05

چکیده: زکریای رازی از نگاه مقام معظم رهبری تنها یک طبیب نیست، بلکه عالمی دینی و یک فقیه است که از نمادهای درخشان علمی ایران اسلامی به شمار می رود.

آیت الله خامنه ای، زکریای رازی

قبل از هر چیز، عذر تقصیر نگارنده را به سبب طولانی بودن مطلب زیر بپذیرید! اما باید انصاف داد که موضوع بحث، که پیرامون یکی از مفاخر ایران زمین و تمدن اسلامی است، به طولانی بودنش می ارزد! پس بسم الله:

سخن نخست
شاید اگر از هر کسی در ایران بپرسید که کاشف قاره آمریکا کیست؟ جوابی جز کریستف کلمب نشنوید، چنانکه اگر از کاشف کروی بودن زمین یا نیروی جاذبه هم سوال نمایید، جواب شما به ترتیب گالیله و نیوتن خواهد بود. متاسفانه گاه مقدار خودباختگی ما در برابر غرب به حدی می رسد که نه تنها مبهوت اختراعات آنها می شویم که از افتخارات رشک انگیز دانشمندان مسلمان و ایرانی که در پیشرفت کنونی علم و صنعت غرب تاثیر بسیار و بسزا داشته اند هم بی اطلاع می مانیم و این خود یکی از  نشانه های شکست در برابر فرهنگ های غیرمعقول بیگانه است. قرنها قبل از اینکه کلمب به دنیا بیاید مسلمانان قاره آمریکا را کشف کرده و نقشه آن را در کتب خود ترسیم نموده بودند،[1-1] چنانکه کشف کره ای بودن زمین و فهم نیروی جاذبه هم توسط مسلمانان صورت گرفته است.[1-2] از امور دیگری که مسلمانان فضل تقدم آن را داشته اند، ولی به نام دیگران ثبت شده است، می توان به نمونه های زیر اشاره داشت: تلاش آنها برای پرواز، کشف باروت و ساخت توپ در جنگ های صلیبی که باعث حیرت مسیحیان شد، اندازه گیری قطر کره زمین توسط ابوریحان بیرونی، ساخت تاریک خانه توسط ابن هیثم که نقش اساسی در ساخت دوربین عکاسی داشته، انجام شوک الکتریکی به بیمار در حال موت با استفاده از حوضچه های مخصوص که برخی آبزیان در آن نگهداری می شده توسط ابن سینا،كشف وزن مخصوص بسیاری از فلزات، ساخت ساعت زنگ دار، حل معادلات درجه سوم و چهارم و اختراعات بی حد و حصر به­‌خصوص در دانش ریاضیات و پزشکی که ذکر آنها باعث طولانی شدن نوشتار حاضر می گردد...
شهر «ری» را شیخ البلاد می گفته اند. در بین منتسبین به این شهر، به حدی حکیم و فیلسوف و فقیه و مفسر و طبیب وجود دارد که ذکر نام آنها مثنوی هفتاد منی می طلبد؛ مثلا می توان از شیخ منتجب الدین رازی، شیخ ابوالفتوح رازی، ابوحاتم رازی، فخرالدین رازی، ملا علی خلیلی، و آیت الله میرزا حسین خلیلی رازی(از رهبران مشروطه ایران) نام برد. اما در سطح جهان هیچ کدام از اینان به اندازه زکریای رازی[1-3] معروف نمی باشد. محمد بن زکریای رازی[251ق-320 ق] از اعجوبه های علم و دانش تاریخ اسلام و از پر آوازه ترین چهره های علمی ایران در دنیاست که البته در بین ایرانیان بیشتر به عنوان «زکریای رازی» خوانده می شود.
در تب و تاب انتخابات ریاست جمهوری 1388 بود که نماد یادبودی برای 4 دانشمند بزرگ ایران زمین در سازمان ملل نصب شد که عبارت بودند از: رازی، این دانشمند بزرگ اهل تهران، به همراه سه اعجوبه دیگر یعنی ابن سینای خراسانی، خیام نیشابوری خراسانی و ابوریحان بیرونی خوارزمی. رازی با اینکه در علوم زیادی ورود داشته، لکن بیشترین شهرت وی در طب، داروسازی و شیمی است. مشهورترین اثر وی هم کتاب قطور و مهم الجامع الکبیر یا همان الحاوی و مطرح ترین کشفیات وی کشف الکل و جوهر گوگرد است. وی در شاخه های مختلف پزشکی دارای ابتکارات فراوان است. تحسین اخلاق مهربانانه او در برخورد با بیماران قولی است که جملگی برآنند. حتی کتابی برای افراد فقر نگاشته و نام آن را طب الفقراء (یا مَن لا یَحضُرُه الطبیب) نهاده است تا کسانی که توان مخارج پزشکی را ندارند از آن استفاده ببرند.(شیخ صدوق نیز نام کتاب «من لایحضره الفقیه»[2] را و بعدها شیخ حر عاملی نام کتاب «من لا یحضره الامام» را به گونه ای از نام کتاب رازی اخذ کرده اند.)
اما مسئله ای که در زندگی رازی زیبا می نماید و قابل تبعیت است، همت و اراده بلند او در راه علم آموزی و تالیف کتاب است. به طوری که او وقتی بر اثر مطالعات زیاد تقریبا بینایی خود را از دست داد، ولی باز برخی را اجیر می کرد تا برای او بخوانند یا افکار طبی و فلسفی اش را بنویسند. خود او در کتاب السیرة الفلسفیة می نویسد: «اما علاقه من به دانش و حرص و اجتهادی را که در اندوختن آن داشته ام، آنان که معاصر من بوده اند می دانند، و دیده اند که چگونه از ایام جوانی تاکنون زندگی خود را وقف آن کرده ام، تا آنجا که اگر چنین اتفاق می افتاد که کتابی را نخوانده و یا دانشمندی را ملاقات نکرده بودم تا از این کار فراغت نمی یافتم به کار دیگری نمی پرداختم. اگر هم به واسطه این کار، خطر بزرگی برایم پیش می آمد تا آن کتاب را نمی خواندم و از آن دانشمند استفاده نمی کردم از پای نمی نشستم. حوصله و تلاش من در طلب دانش تا بدان حد بود که در یک فن مخصوص به خط مُقرمط و ریز بیش از بیست هزار ورقه مطلب نوشته و پانزده سال از عمر خود را به صورت شبانه روزی در تالیف الجامع الکبیر(=الحاوی) صرف کرده ام. بر اثر همین قوه بینایی ام ضعیف شده و دستم دچار لرزش و سستی گشته است، لذا از خواندن و نوشتن محروم شده ام. ولی با این حال از کوشش باز نمانده و پیوسته به کمک این و آن می خوانم و می نویسم.»[3]  رازی آنقدر به مطالعه علاقه دارد که خواب را فدای آن می سازد. هر چند این امر توصیه نمی شود چرا که هر چیزی به جای خود نیکوست، اما همین حاکی از شوق زائد الوصف رازی نسبت به کسب دانش است. ابوریحان بیرونی که مدتها از زندگانی خود را به سیر در کتب رازی سر کرده و جز اواخر عمرش، از شیفتگان رازی بوده، در رساله فهرست کتابهای رازی می نویسد: «و کان دائم الدرس، شدیدا لاتباعه، یضع سراجه فی... الخ»؛ یعنی رازی به صورت مستمر و با علاقه زیاد به مطالعه اشتغال داشت چراغی را در چراغدانی و بر روی دیواری در برابر خود قرار می داد و کتاب خود را بر آن دیوار تکیه داده و به مطالعه مشغول می شد تا اگر خواب او را در رباید کتاب از دستش بیفتد و او بیدار شده و به مطالعه خود ادامه دهد.»
هر چند رازی موفق نمی شود الحاوی را کاملا جمع آوری کند، ولی پس از وفاتش، به امر ابن عمید قمی و با تلاش برخی شاگردان رازی این کتاب جمع آوری و تنظیم شده و آن را تا هفتاد جلد گفته اند. یک چاپ از حاوی در هندوستان در بیست جلد چاپ شده است و البته نواقصی دارد. از تالیفات مهم دیگر رازی می توان به الحصبه و الجُدری اشاره کرد. بی شک یکی از اصلی ترین عوامل موفقیت های رشک انگیز رازی همین اراده و تلاش اعجاب آور او بوده است به قول عارف بزرگ شیرازی: «ذره را تا نبود همت عالی حافظ/طالب چشمهٔ خورشید درخشان نشود.»
عاقبت محمد بن زکریای رازی، این دانشمند پر آوازه، پر تلاش و سخت کوش ایرانی در سن حدود 70 سالی در ری وفات کرده و در همانجا دفن می شود.

گفتار دوم
ما ایرانیان را گاه «مرده پرست» می خوانند و می دانند. بدین معنا که قدر مفاخر و مشاهیر و نوابغ خود را در زمان زنده بودنشان نمی دانیم و تنها پس از فوت آنان و زمانی که از دستشان دادیم به یاد آنها سخن می گوییم. ولی این مطلب هم کلیت ندارد و بسیاری از بزرگان ما هستند که حتی پس از وفاتشان نیز در میان ما گمنام می زیند و جز برخی خواص کسی آنان را نمی شناسد و شناخت ما توده مردم از امثال مسی و رونالدو[4] و دی کاپریو و پروست و مارکز و اکبر عبدی و محمدرضا گلزار و... بسیار بیشتر از شناخت اندکمان از مشاهیر و مفاخر است. گاهی البته شناخت داریم ولی شناختی ناقص و یک سویه و حتی منفی. زکریای رازی بیچاره همین خصلت را دارد. شناخت اغلب ما ایرانیان از وی اندک و ناقص و حتی منفی است. رازی خصلت ها و خصوصیات برجسته فراوانی داشته است. البته بر اساس برخی اقوال منسوب به وی و نیز انتساب برخی آثار مرتبط با او گاهی او را ملحد و کافر و بی دین و حتی ضد دین هم خوانده اند. هرچند برخی چون شهید مطهری[5] در پی تصحیح همان جهان منفی منتسب به وی نیز بر آمده اند، اما سوای این رویکرد، می توان با فرض برخی مشکلات موجود در منظومه اندیشه ای رازی، نکات مثبت او مثلا کوشش فوق العاده در زمینۀ علم آموزی و دانش ورزی و داشتن تالیفات متعدد و ارزنده و آثار علمی فراوان[6] را برجسته نمود و همگان را به پیروی از این گونه نکات فراخواند. همان شیوه ای که مقام معظم رهبری در پیش گرفته و با اینکه نسبت به همان امور منتسب به رازی نیز اشاراتی دارد،[7] ولی محمد بن زکریای رازی را عالمی دینی، محققی سترگ، اندیشمندی بزرگ، و دانشمندی پرتلاش خوانده و بر اقتباس نکات مثبت در زندگی علمی این دانشمند بزرگ تمدن اسلامی اصرار می ورزد. در ادامه برخی توصیفات حضرت آیت الله خامنه ای دربارۀ دانشمندان بزرگ ایرانی اسلامی از جمله زکریای رازی را از نظر می گذرانیم. برای مطالعۀ اصل مضامین می توانید عناوین یادشده در پی نوشت ها را در پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری یا در یک موتور جستجوگر جستجو نمایید:

1- زکریای رازی از نمادهای معروف علمی ما در زمان ظلمت و تاریکی غرب؛[8]
2- زکریای رازی یک فقیه[9] و عالم دینی؛[10]
3- تحقیقات زکریای رازی مایۀ تحسین و تجلیل؛[11]
4- محمّدبن‌زکریای رازی ایرانی از پایه‌گذاران اساسی دانش بشری؛[12]
5- زکریای رازی و تحقیق پارسایانۀ بی­عوض و دوری از مادی گرایی؛[13]
6- زکریای رازی جزو گذشتۀ درخشان تاریخ ایران؛[14]
7- رازی از ذخائر عظیم علمی و فکری ایران؛[15]
8- زکریای رازی پرورش یافته در فرهنگ اسلامی ایران؛[16]
9- گنجاندن شرح حال مفاخر علمی از جمله زکریای رازی در کتابهای درسی؛[17]
10- زکریای رازی از نمونه های بارز جایگاه تعریف شدۀ تمدن کهن ایران اسلامی؛[18]
11- عدم ظهور امثال زکریای رازی در یک جامعۀ سطح پائین و وجود استعدادهای متراکم در ایران؛[19]
12- بعید نبودن ظهور امثال زکریای رازی‌ها در این عصر؛[20]

مشاهده می شود که مقام معظم رهبری چه دیدگاه روشن بینانه ای نسبت به زکریای رازی، این دانشمند دینی و عالم کوشای عصر درخشان تمدن اسلامی، داراست. دیدگاه حکیمانه ای که اهل علم را در مسیر رسیدن به قله های دانش تشویق می نماید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پی نوشت:
[1-1] . بنگرید به کتاب «تاریخ حضور ایرانیان و مسلمانان در قاره آمریکا پیش از کریستف کلمب» از حمید شفیع زاده.
[1-2]http://www.3farzanegan.ir/index.php/artical/31-1391-11-19-07-08-41 و http://www.eslamteb.com/سرقت-های-علمی-غرب-از-دانشمندان-مسلمان
[1-3]. زکریا نام پدر اوست، ولی بدان مشهور شده است؛ چنانکه منصور نیز که در موارد بسیاری برای اشاره به حلاج گفته می شود نیز نام پدر حسین بن منصور حلاج است و این یک تسامح پذیرفته شده است و چنانکه مترجم کتاب خزائن ملا احمد نراقی به عربی پنداشته، ناصحیح نیست. خزائن، ترجمه عبدالرضا افتخاری، بیروت، البلاغ و دار سلونی، 1423ق.
[2] . از کتب اربعۀ حدیثی شیعه؛ سه اثر دیگر استبصار و تهذیب شیخ طوسی و کافی شیخ کلینی است.
[3] . پیرامون رازی کتاب ممتع «فیلسوف ری» اثر استاد مهدی محقق هم بسی خواندنی است.
[4] . مقام معظم رهبری: جوان ما فلان بازیکن تیم فلان کشور را خیلی بیشتر می شناسد تا ابن سینا را! تا محمد بن زکریای رازی را! آنهائی که اهل سینمایند، فلان هنرپیشه‌ی معروف فرانسوی یا امریکائی را خیلی خیلی بیشتر می شناسند تا فلان دانشمند ریاضیدان یا مثلاً فرض کنید که ادیب بزرگ فارسی را! (مرداد1386)
[5] . مثلا در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران.
[6] . تاریخ طب در ایران پس از اسلام، محمود نجم آبادی، ص356 تا 392.
[7] . بنگرید به: بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضاى حوزه هنرى سازمان تبلیغات اسلامى؛ 4 بهمن 1371 و بیانات در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی؛ 13 آذر 1374.
[8] . بیانات در دیدار نخبگان جوان؛ 12 شهریور 1386و بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان و طلاب؛ 29 آذر 1368.
[9] . بیانات در دیدار رؤسای دانشگاههای علوم پزشکی؛ 1 آبان 1369.
[10] . دیدار جمعی از دانشگاهیان و طلاب و اقشار مختلف مردم با رهبر انقلاب؛ 29 آذر 1368.
[11] . بیانات در دیدار جمعی از مهندسان؛ 5 اسفند 1383.
[12] . بیانات در دیدار وزیر و مسئولان وزارت فرهنگ و آموزش عالی و چند تن از رؤسای دانشگاهها؛ 4 دی 1369.
[13] . همان.
[14] . بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان و پرسنل ارتش؛ 24 فروردین 1373.
[15] . بیانات در دیدار جمعی از نخبگان و برگزیدگان علمی؛ 13 مهر 1390.
[16] . دیدار جمعی‌ از برگزیدگان‌ المپیادها‌‌ و آزمون‌های‌ سراسری با رهبر انقلاب؛ 3 مهر 1381 و بیانات در دیدار جمعی از نخبگان علمی؛ 3 مهر 1381.
[17] . بیانات در دیدار مسئولان آموزش و پرورش سراسر کشور؛ 3 مرداد 1386.
[18] . بیانات در دیدار کارگران در گروه صنعتى مپنا؛ 10 اردیبهشت 1393.
[19] . بیانات در دیدار مدال‌آوران المپیک و پارالمپیک؛ 21 اسفند 1391.
[20] . بیانات در دیدار مسؤولان وزارت فرهنگ و آموزش عالى؛ 18 آبان 1371.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.