تفاوت نظام اخلاقي اسلام با ساير نظام هاي اخلاقي در چيست؟

11:10 - 1394/02/14

چکیده: نقش نيت و انگيزه در كار اخلاقي از نظر اسلام يكي از تفاوت هاي اساسي مكتب اخلاقي اسلام با ساير نظريه هاي اخلاقي توجه به نقش نيّت در ارزش اخلاقي است. از نظر اسلام، كاري ارزشمند است كه به انگيزة تحصيل رضايت و خشنودي خداوند صورت پذيرد...

اسلام به عنوان آخرين دين الهي كه خاتم اديان مي باشد، پاسخگوي نيازهاي حياتي و اساسي انسان مي باشد و در راستاي اين هدف براي اخلاق و چگونگي رفتارهاي انسان، برنامه ها و توصيه هاي خاص خود را ارائه نموده است. از اين رو، اگر در صدد تعريف دين از منظر اسلامي برآييم بايد اخلاق را يكي از بخش هاي بسيار مهم آن به حساب آوريم. از منظر اسلامي،‌اخلاق جزيي از دين به حساب ميآيد و از چنان اهميت رفيعي برخوردار است كه پيامبر گرامي اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ در اين باره فرموده اند كه من براي تكميل نمودن مكارم و فضايل اخلاقي مبعوث گرديدهام. ليكن از آنجا كه اخلاق و مسايل اخلاقي يكي از مهمترين مسايل فكري همه انسانها در همه زمان ها بوده است، بحث از اخلاق سابقه بسيار ديرينه اي داشته و در اين ميان برخي نيز با نظام سازي ديدگاههاي خود در صدد ارائه مكتب اخلاقي خاصي برآمدهاند. از اين طريق مكاتب اخلاقي فراواني پديد آمدهاند كه بررسي كامل نظريه هاي موجود در اين رابطه و مقايسة آن با مكتب اخلاقي اسلام كار بسيار وسيع و پردامنه اي است كه پژوهشي گسترده و عميق را مي طلبد. از طرف ديگر تمام جوانب و دقت هاي نظام اخلاقي اسلام نيز به اين سهولت قابل بررسي نبوده و زمان و تلاش طولاني و پيوست هاي را مي طلبد. از جمله اينكه بايد اصول و مباني معرفت شناختي، هستي شناختي و انسان شناختي اخلاق اسلامي و اهداف اخلاق اسلامي مورد تأمل و تحقيق عميقي قرار گيرد و براي يافتن پاسخ مناسبي به پرسش مذكور تفاوت هاي آن با ساير مكاتب نيز بررسي شود. ما در اينجا تنها به بيان برخي خصوصيات و ويژگي هاي نظام اخلاقي اسلامي مي پردازيم كه در مجموع مزيت و برتري آن را بر ساير مكاتب اخلاقي نشان مي دهد:1ـ جهان بيني توحيدي و نظام اخلاقي اسلام يكي از اموري كه موجب اختلاف ديدگاههاي اخلاقي گرديده است، ‌چگونگي نگريستن آنها به مقولاتي همچون هستي و انسان مي باشد و در اين ميان دو ديدگاه متفاوت مادي و الهي وجود دارد. هر يك از اينها ملاك خاصي براي سعادت انسان، مطرح نموده و رفتارهاي اخلاقي ويژه اي را توصيه مي نمايند. گرايش غالب در مكاتب اخلاقي مغرب زمين ارائه نظامي اخلاقي با نگاهي مادي به هستي و انسان مي باشد. براين اساس يكي از ويژگي هاي بسيار مهم نظام اخلاق اسلام داشتن بينش توحيدي نسبت به هستي است. و اسلام با اين نوع نگرش، نظام اخلاقي خود را بر دو اصل توجه انسان به مبدأ آفرينش و معاد مبتني مي سازد. قرآن كريم كه حيات آدمي را نامحدود، و سهم اصلي زندگي انسان را به بعد از مرگ مربوط مي داند مصداق سعادت و فلاح را در ارتباط با حيات اخروي بازشناسي مي كند. مادّه سعادت كه فقط يك بار در قرآن آمده است بر سعادت اخروي تطبيق شده است.(1)2ـ ايمان و عمل صالح، راه رسيدن به سعادت از ديدگاه اسلام يكي از پرسش هايي كه موجب پيدايش اختلاف هاي فراواني در مكاتب اخلاقي گرديده، اين است كه چه چيزي ما را به سعادت مي رساند؟ نظام اخلاقي اسلام نيز در اين زمينه ديدگاه خاص خود را دارد. در ديدگاه اسلام خداوند به عنوان غنيّ مطلق و انسان به عنوان موجودي وابسته و نيازمند به او معرفي مي گردد يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَي اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ(2). براساس اين بينش كه انسان را فقر محض نسبت به خداوند مي داند، رابطه عبوديت و ربوبيّت ميان انسان و خداوند برقرار ميگردد. انسان با حالت فروتني كامل، و بدون هيچ گونه اعتراضي بايد در برابر اوامر و نواهي خداوند تسليم محض باشد. گفتني است كه امر و نهي الهي نيز تابع مصالح و مفاسد است و مصالح و مفاسد نيز صرف نظر از اوامر و نواهي خداوند، داراي واقعيت مي باشند. بنابراين از آيات فراواني از قرآن كريم مي توان چنين استفاده نمود كه شرط لازم و كافي در رسيدن به سعادت حقيقي برخورداري از ايمان و عمل صالح است. درحقيقت ايمان خود يك عمل قلبي است كه در صورت فراهم بودن شرايط مستلزم عمل صالح نيز مي باشد. از اين رو ايمان با علم و عقيده فرق مي كند و خود بعنوان يك عمل اختياري در دايرة اخلاق قرار مي گيرد و لذا جا دارد كه از انگيزة آن نيز سؤال شود كه آيا انگيزه ايمان علم و معرفت است، و يا نه، كسب كمال است.(3)3ـ نقش نيت و انگيزه در كار اخلاقي از نظر اسلام يكي از تفاوت هاي اساسي مكتب اخلاقي اسلام با ساير نظريه هاي اخلاقي توجه به نقش نيّت در ارزش اخلاقي است.(4) از نظر اسلام، كاري ارزشمند است كه به انگيزة تحصيل رضايت و خشنودي خداوند صورت پذيرد. البته رضايت خداوند هم داراي مراتبي است. گاهي رضاي خداوند به اين لحاظ كه منشأ پاداش اخروي و يا نجات از عذاب الهي است، مورد توجه انسان قرار مي گيرد و گاهي مي تواند انگيزة انسان در كارهايش فقط رضايت خداوند باشد بدون آنكه توجهي به پاداش و كيفر داشته باشد. بنابراين نيّت و انگيزه در كارهاي اخلاقي از اين نظر نيز داراي مراتب و درجات مختلفي است. شخصي كه از چنان معرفتي نسبت به خداوند برخوردار شده است كه تمام اعمالش را فقط براي رضاي او انجام ميدهد، ارزشمندترين اعمال را انجام داده است. همچنين كسي كه به انگيزة كمال جويي نيز دست به اعمال اخلاقي پسنديده زده است، اعمال او مورد رضايت خداوند بوده و از ارزش اخلاقي برخوردار است.(5)4ـ اخلاق و كمال انسان از ديد اسلام مكتب اسلام بر اساس انسان شناسي خاص خود بر اين باور است كه، انسان موجودي است مركب از نفس (روح) و بدن. از نظر اسلام اين نفس و روح انسان است كه داراي اصالت مي باشد.(6) و از اين رو، كمال اخلاقي وي نيز در واقع تكامل يافتن بعد اصيل او كه همان بُعد روحاني و نفساني است مي باشد. ايمان نيز كه يك عمل قلبي اختياري است نقش مستقيم و بلاواسطه اي در كمال روح انسان دارد. همچنين نيّت و انگيزه عمل نيز ارتباط مستقيمي با كمال روحي انسان قرار دارد. بر اين اساس از نظر اسلام، رعايت اصول اخلاقي موجب كمال و تهذيب روح مي گردند و در حقيقت بين اعمال و رفتار انسان و كمال روح يا سقوط منزلت حقيقي روح انسان، يك رابطة عيني و واقعي وجود دارد.(7)

پاورقی:

1. مصباح، محمد تقي، اخلاق در قرآن، قم، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1376، ج1، ص99ـ101.
2. فاطر : 15.
3. همان، ص127ـ131. و شيرواني، علي، اخلاق اسلامي و مباني نظري آن، قم، انتشارات دارالفكر، 1379، ص123ـ125.
4. ر.ك: مصباح يزدي، ‌محمد تقي، دروس فلسفه اخلاق، ص90.
5. مصباح، محمد تقي، اخلاق در قرآن، ج1، ص114ـ121.
6. جمعي از نويسندگان، درآمدي بر مباني انديشه اسلامي، قم، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1381، ص86ـ88.
7. جوادي آملي، عبدالله، مبادي اخلاق در قرآن، قم، مركز نشر اسراء، 1379، ص63ـ65.

منبع: نرم افزار پاسخ - مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات

با عضویت در خبرنامه مطالب ویژه، روزانه به ایمیل شما ارسال خواهد شد. .

این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.