عدالت صحابه در بوته نقد

21:41 - 1393/10/21
چکیده: عدالت صحابه نظریه‌ای سست و بی‌اساسی است که از سوی طرف‌دارن خلفا، برای توجیه عمل‌کرد و کارهای آنان مطرح شده است، عمل‌کرد صحابه از جمله درگیری‌های خونین میان آن‌ها، از مهم‌ترین نقض‌های آن است.
صحابه

رهروان ولایت -پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بارها، حضرت علی(علیه‌السلام) را به عنوان جانشین و وصی خود معرفی کرد، اما هنوز آب کفن آن حضرت خشک نشده بود که سفارشات و وصیت‌های آن حضرت، نادیده گرفته شد و گروهی با اجتماع در سقیفه بنی ساعده خلافت را در دست گرفتند، این افراد به دلیل کارهایی که انجام دادند، مورد انتقاد دیگر صحابه قرار گرفتند، پیروانشان برای فرار از این انتقادها و توجیه کارهای ناشایست آنان، دست به دامن «نظریه عدالت صحابه» شدند، و گفتند همه صحابه عادل هستند و هرگز مرتکب گناه و معصیت نمی‌شوند، و اگر هم عمل نادرستی انجام دهند، خطا و اشتباه بوده و به عدالت آنان ضربه نمی‌زند و مقام معنوی آنان را پایین نمی‌آورد. در این نوشتار مواردی از عمل‌کردهای خود صحابه که ناقض این نظریه است بیان می‌گردد:

1. خداوند متعال در قرآن کریم راجع به مقام و منزلت پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) می‌فرماید:«و ما ینطق عن الهوی».[نجم/3] با این آیه باید تمام سخنان پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) را وحی و حجت‌ تلقی کرد و به آن‌ها جامه‌ی عمل پوشاند. اما برخی صحابه در زمان حیات رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) به تصیمیم‌گیری‌های آن حضرت انتقاد داشتند و گاهی اوقات اعتراض می‌کردند، اعتراض خليفه دوم به رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در صلح حدیبیه یکی از این موارد است.[1] این اعتراض به پیامبر با عدالت آنان سازگار نیست.

2. از دیگر مواردی که نظریه عدالت صحابه را به چالش می‌کشد، جنگ‌های ردّه است که در زمان خیلفه اول به وقوع پیوست، قضاوت درباره این جنگ‌ها بحث دیگری می‌طلبد.[2] امّا به هر حال، در این جنگ‌ها افرادی از صحابه به دست برخی دیگر از صحابه کشته شدند و جنایاتی که «خالد بن ولید» انجام داد از جمله کشتن «مالک بن نویره» و هم‌بستر شدن با همسر او[3] ناقض نظریه عدالت صحابه است.

3. از دیگر مواردی که نظریه عدالت صحابه را نقض می‌کند، جریان جنگ جمل است، در این جنگ که دو گروه از بزرگان صحابه در برابر یکدیگر قرار گرفتند، در این‌که یکی از این دو گروه بر حق و دیگری بر باطل بوده است، شکی نیست، طرفی که بر باطل بودند، چگونه می‌توانند عادل باشند با این‌که بسیاری از صحابه را به خاک و خون کشاندند؟[4]

4. در جریان حمله به خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) کسانی‌که به خانه آن حضرت حمله کردند و به او جسارت کردند، همه از صحابه بودند[5] با این‌که رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) فرموده بود: «هر کس فاطمه را اذیت کند مرا اذیت کرده است»[6] چگونه می‌توان گروهی از صحابه که حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) را ناراحت و غضب‌ناک کردند، را عادل دانست.

در مواردی برخی صحابه گناهان و خطاهایی انجام دادند که از سوی رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) مجازات(حد و یا تعزیر) شدند، از جمله رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) تهمت زدگان به عایشه چون «حسان بن ثابت» ، «مسطح بن أثاثة» و «حمنة بن جحش» را حد قذف زد.[7] افرادی نیز چون «نعیمان» صحابی از سوی رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)[8] و «ولید بن عتبه» در دوران خلیفه دوم، از سوی حضرت علی(علیه‌السلام) به جرم شرب خمر مجازات شدند.[9] با این‌که همه اینها صحابی بودند.

از طرفی در منابع اهل سنّت، قاتلین عثمان با این‌که از صحابه بوده‌اند فاسق و فاجر معرفی شده‌اند.[10] گفته شده «مالک بن انس» در «موطا» خود، نام فروه بن عمرو انصاری را به جهت این‌که در قتل عثمان نقش داشته است نیاورده، حال آن‌که او در جنگ بدر و بیعت اول حضور داشته است و به طور قطع آیه «السابقون الاولون» شامل او نیز می‌شود.[11] این خود، نشان می‌دهد که خود آن‌ها نیز هر چند در ظاهر دم از عدالت صحابه می‌زنند، اما در عمل برخی صحابه را عادل نمی‌دانند.

بنابراین به گواهی تاریخ، هرگز تمامی صحابه عادل نبودند، عمل‌کرد صحابه در طول تاریخ اسلام، ناقض نظریه عدالت آنان است؛ گفتنی است شیعه نظریه عدالت صحابه را به شدت رد می‌کند، اما این بدین معنا نیست که همه صحابه را فاسق بداند، بلکه معتقد است در میان صحابه افراد عادل و صالح بسیاری بوده‌اند و در کنار این افراد فاسقانی نیز حضور داشته‌اند.

 

____________________________
پی‌نوشت‌ها
[1] صحيح بخارى، ج3، ص256؛ ج4، ص125، كتاب الجهاد، باب بعد از باب اثم من عاهد ثمّ غدر؛ ج6، ص170؛ صحيح مسلم، ج3، ص 1411، كتاب الجهاد والسير، باب34، ح94.
[2] برای اطلاع از آمار کشتگان جمل، بنگرید، خلیفة ‌بن‌ خیاط‌، ج۱، ص‌۱۱۲؛ طبری‌، ج‌۴، ص‌۵۳۹؛ ابن اعثم‌ کوفی‌، ج‌۲، ص‌۴۸۷ـ۴۸۸؛ مسعودی‌، ج‌۳، ص‌۹۵ـ۹۶.
[3] واقدی، ص۱۰۳ـ۱۰۷؛ خلیفةبن خیاط، ص۵۳؛ طبری، ج۳، ص۲۷۶ـ۲۷۸.
[4] درباره این جنگ‌ها نیز باید گفت در اینکه عده‌ای مرتد شدند شکی نیست، اما همه که به بهانه ارتداد به قتل رسیدند، مرتد نشده بود بلکه در میان آن‌ها صحابه بزرگواری بودند که خلافت ابوبکر را بر حق نمی‌دانستند از این‌رو از پرداختن زکات به حکومت او خودداری می‌کردند و این به معنای انکار زکات نبود. نک: واقدی، كتاب الرده، ص48و ص51.
[5] العقد الفرید، ج3، ص64. تاریخ ابی الفداء، ج1، ص156. الامامة و السیاسة، ج1، ص312. شرح ابن ابی الحدید، ج2، ص134.
[6] علامه مجلسى، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء، بيروت، 1404ق، ج27، ص62؛ «فاطمه بضعة منی فمن آذاها فقد آذانی».
[7] تفسیر الآلوسی، ج۱۸، ص۱۱۶؛ المحلى، ابن حزم، ج۱۱، ص۱۳۰، دارالفکر؛ الجامع لأحکام القرآن، ج۱۲، ص۲۰۱، دارالشعب.
[8]  النبی صلى الله علیه وسلم اتی بنعیمان أو بابن نعیمان و هو سکران فشق علیه وأمر من فی البیت ان یضربوه فضربوه بالجرید والنعال وکنت فیمن ضربه؛ صحیح البخاری، ج۸، ص۱۳-۱۴.
[9] من شأن الولید فسنأخذ فیه بالحق إن شاء الله تعالى ثم دعا علیا فأمره ان یجلده فجلده ثمانین؛ صحیح البخاری، ج۴، ص۲۰۳، دارالفکر.
[10] منهاج السنة النبویة،  ج‌۶، ص۲۹۶.
[11] فروة بن عمرو بن ودقة بن عبید بن عامر بن بیاضة البیاضی الأنصاری شهد العقبة وشهد بدرا وما بعدها من المشاهد مع رسول الله صلى الله علیه وسلم… ولم یسمه المالک فی الموطأ وکان ابن وضاح وابن مزین یقولان إنما سکت مالک عن اسمه لأنه کان ممن أعان على قتل عثمان رضی الله عنه؛  الاستیعاب ج۳ص۱۲۶۰- دارالجیل.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.