توهین امام صادق(ع) به امام علی(ع)؟!

08:59 - 1399/03/21

پیامبر اکرم(ص)، وقتی که می‌بینند عده‌ای از مسلمانان دچار غلو شده‌اند، خود و علی(ع) را در برابر قدرت الهی به پشه تشبیه می‌کنند.

شبهه: امام صادق به امام علی اهانت کرده و گفته: علی بن ابی طالب پشه است!

جواب: اولا: این روایت از حیث سند بسیار ضعیف است؛ ثانیا: در روایت دیگری امام باقر(علیه‌السلام) می‌فرماید: پیامبر اکرم(ص) برای جلوگیری از غلو درباره ایشان، خودش و امام علی(ع) را در مقابل قدرت الهی به پشه تشبیه می‌کنند.

شبهه:
امام صادق به امام علی اهانت کرده و گفته: علی بن ابی طالب پشه است!

پاسخ:
امیرالمومنین(علیه‌السلام) دومین شخصیت انسانی - بعد از رسول الله(صلی‌الله‌علیه‌وآله)- است. شیعه و سنی به فضائل ایشان اعتراف دارند و معتقدند که آیات و روایات فراوانی در شأن ایشان وجود دارد.[1] امام صادق (علیه‌السلام) کلمات فراوانی در بیان شخصیت جدّ بزرگوارشان فرموده‌اند، از نظر ایشان، امیرالمومنین(علیه‌السلام) وارث علم پیامبر(صلّی‌الله‌علیه‌وآله) می‌باشد و از همه‌ی انبیای الهی غیر از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) عالم‌تر است.[2] امام صادق (علیه‌السلام) در حدیثی، امیرالمومنین (علیه‌السلام) را برتر از همه‌ امامان معصوم (علیهم‌السلام) معرفی کرده‌ است.[3]

روایتی که در متن شبهه به آن اشاره شده، روایتی است که در تفسیر منسوب به علی ابن ابراهیم قمی در ذیل آیه‌ 26 سوره بقره، از امام صادق(علیه‌السلام) نقل شده است. خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا [26/بقره] خداوند از این که (به موجودات ظاهرا کوچکی مانند) پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند.»
نقل شده امام صادق(علیه‌السلام) ذیل این آیه فرمودند: «خداوند این مثال را برای امیرالمومنین(علیه‌السلام) زده است، بنابراین، مراد از «بعوضة» (پشه) در این آیه امیرالمومنین(ع) است و منظور از «ما وقها» پیامبر(ص).»[4]

این روایت از نظر سندی و محتوایی دارای اشکالاتی است:

بررسی سندی:
1. کتاب تفسیری که هم اکنون به نام «تفسیر قمی» منتشر می‌شود، کتاب تفسیری علی بن ابراهیم قمی نیست. بلکه یک شخص مجهول الهویه‌ای تعدادی روایت را جمع‌آوری نموده و آن‌را به نام علی بن ابراهیم منتشر کرده است. به دلیل اینکه استناد این کتاب به نویسنده‌ی آن معلوم نیست، به هیچ وجه نمی‌توانیم به سندهای ذکر شده در آن اعتماد کنیم.[5]

2. به فرض این‌که این کتاب را از علی بن ابراهیم قمی بدانیم، باز هم اشکال به سند آن وارد است، زیرا سند روایت بدین شرح است: «قَالَ وَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْمُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ‏عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّه(ع‏)» در مورد القاسم بن سلیمان بغدادی توثیقی وجود ندارد[6] و معلّی بن خنیس هم توسّط دو نفر از رجالیون شیعه (نجاشی و ابن الغضائری) تضعیف شده است.[7]

3. بزرگان شیعه در منابع حدیثی و تفسیری خود چنین روایتی را از علی بن ابراهیم نقل نکرده‌اند. اولین باری که این روایت از این کتاب نقل شده است، در قرن دوازدهم است.[8] یعنی این روایت در بین ده‌ها هزار روایتی که در آثار بزرگان شیعه مانند شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی و شاگردان آن‌ها تا قرن دوازدهم، تالیف شده، وجود ندارد! بنابراین سند روایت به شدت ضعیف و غیر قابل قبول است.

بررسی محتوایی:
اولا: حدیث دیگری از امام باقر(علیه‌السلام) در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(علیه‌السلام) نقل شده که به فهم درست معنای روایت کمک می‌کند.
به امام باقر (علیه‌السلام) عرض شد: «بعضی از کسانی که ادّعای دوستی شما را دارند، گمان می‌کنند که منظور از پشه، علی(علیه‌السلام) و منظور از فراتر از آن که «مگس» است، پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله)می‌باشد». 
حضرت باقر (علیه‌السلام) در جواب او فرمودند: «این‌ها حرفی را شنیده‌اند، ولی آن‌طور که باید در جای خود قرار نداده‌اند. روزی پیامبراکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) با علی(علیه‌السلام) بود؛ در این هنگام صدای کسی را شنید که گفت: "ما شاء اللَّه و ما شاء محمّد" (آنچه خدا و محمّد بخواهد) و دیگری می‌گفت: "ما شاء اللَّه و ما شاء علی" (آنچه خدا و علی بخواهد)! 
حضرت رسول (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: محمّد و علی را با خدا قرین و هم‌طراز قرار ندهید، و بگویید آنچه خدا بخواهد، محمّد و علی نیز همان را می‌خواهند. مشیّت و خواست خدا از همه بالاتر است و کسی قدرت برابری و مقابله و نزدیک‌شدن به آن را ندارد. محمّد، -پیامبر خدا- در مقابل دین خدا و قدرتش، مانند مگسی است که در این دنیای وسیع پرواز می‌کند و علی نیز در مقابل دین و قدرت خدا چون پشه‌ای در مقابل این دنیای وسیع است. لطف و فضل خدا بر محمّد و علی، از فضل و عنایتی که بر تمام مردم از ابتدای پیدایش جهان تاکنون داشته، بیشتر است. این است فرمایش پیامبراکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مورد مگس و پشه که البته به تفسیر آیه‌ی: «إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً» مربوط نمی‌شود.»[9]

بنابراین پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) - در جایی که ربطی هم به نزول این آیه نداشته- وقتی که می‌بینند عده‌ای از مسلمانان دچار غلو درباره‌ی مقام پیامبر و امام شده‌اند و به ایشان شأن الوهیت می‌دهند، برای اینکه عظمت الهی و کوچکی بندگان را(هرچند که پیامبر و امام باشند) به مردم بفهمانند، فرمودند: «من و علی در مقابل قدرت الهی مانند مگس و پشه‌ای بیش نیستیم. نباید اراده‌ی بشر را در کنار اراده‌ی الهی قرار بدهید.»
البته در ادامه‌ی روایت به مقام بلند پیامبر و امیرالمومنین اشاره می‌فرماید. تا اینکه برخی از جاهلان تفریطی خیال نکنند که این دو شخصیّت انسانی، فرقی با دیگران ندارند.

ثانیا: آیه 26 سوره بقره، پاسخ به اشکالی است که مشرکین درباره‌ی مثالی که خداوند در آیه‌ی 73 سوره‌ی حج بیان نموده، وارد کردند. در آن آیه ضعف و ناتوانی انسان‌ها در ساختن یک موجود کوچک مثل پشه را بیان کرده است.[10] مشرکین به این مثال‌ها اشکال کردند که شأن خداوند بالاتر از آن است که به حیواناتی مثل عنکبوت و مگس مثال بزند.[11]

اشاره به این نکته هم لازم است که در کتاب تفسیر فرات کوفی، روایتی از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شده که تا حدودی شبیه به روایت مورد شبهه است.[12] البته متن آن روایت به این صراحت نیست و سندش هم اشکالات بیشتری دارد، چرا که فقط یک نفر از شش نفری که در سلسله راویان این حدیث قرار دارند، مورد اعتماد است[13] و بقیه دارای اشکال هستند:
أ. «جعفر بن محمد الفزاری» اعتقادات فاسدی داشته است و جعل حدیث می‌کرده است![14] 
ب. «القاسم بن الربیع» توثیق خاصی ندارد و توسط ابن الغضائری هم تضعیف شده است.[15] 
ج. «محمد بن سنان» هم به جهت اینکه روایات را به طریق وجاده (نه اجازه از اساتید) اخذ می‌کرده است، در مواردی که روایت شاذی را نقل می‌کند، قابل اعتماد نیست.[16] 
د. «منخل بن جمیل اسدی» (بیاع الجواری) توسط دو نفر از رجالیون تضعیف شده است. نجاشی او را فردی ضعیف و فاسد الروایت معرفی کرده است. [17]
ه. «جابر بن یزید جعفی» طبق گفته نجاشی مختلط بوده است. حتی کسانی که او را انسان موثقی می‌دانند معتقدند که او شاگردان خوبی نداشته است و افراد ضعیفی از او روایت کرده‌اند.[18] بنابراین نمی‌توان روایاتی را که از طریق افرادی مثل منخّل به ما رسیده قبول کرد.

خلاصه:
روایتی که در تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم از قول امام صادق(علیه‌السلام) نقل شده، دارای اشکالات سندی و محتوایی فراوانی است. پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) - در جایی که ربطی هم به نزول این آیه نداشته است- وقتی که می‌بیند عده‌ای از مسلمانان دچار غلو درباره‌ی مقام پیامبر و امام شده‌اند و به ایشان شأن الوهیت می‌دهند، برای اینکه عظمت الهی و کوچکی بندگان را (هرچند که پیامبر و امام هم باشند) به مردم بفهمانند، فرمودند: «من و علی در مقابل قدرت الهی مانند مگس و پشه‌ای بیش نیستیم. نباید اراده‌ی بشر را در کنار اراده‌ی الهی قرار بدهید.»

___________________________________
پی‌نوشت
[1]. ویکی فقه: افضلیت امام علی ع.
[2]. شیخ کلینی، الكافي، دار الکتب الإسلامية، چ4، تهران، 1407ق، ج‏1، ص223.
[3]. همان مدرک، ج‏1، ص275.
[4]. منسوب به علی بن ابراهیم قمی، تفسير القمي، دار الكتاب‏، چ3، قم، 1404ق، ج‏1، ص35.
[5]. آیت الله سبحانی، كليات في علم الرجال، مركز مديريت‏ حوزه علمیه قم، چ2، قم، 1410ق، ص316.
[6]. احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، موسسة النشر الاسلامی، چ6، قم، 1365ش، ص314- شیخ طوسی، فهرست الطوسي، مكتبة المحقق الطباطبائي‏، چ1، قم، 1420ق، ص372- شیخ طوسی، رجال الطوسی، موسسه نشر اسلامی، چ3، قم، 1373ش، ص273.
[7]. رجال النجاشی، ص417- احمد بن حسين‏ واسطی، لرجال لابن الغضائری، دارالحدیث، چ1، قم، 1364ش، ص87.
[8]. سید هاشم بحرانی در تفسیر البرهان و علامه مجلسی در بحارالانوار: سید هاشم بحرانی، البرهان في تفسير القرآن، موسسه بعثت، چ1، قم، 1374ش، ج‏1، ص: 158- محمد باقر مجلسی، بحار الأنوار، دار احیاء الترا العربی، بیروت، چ2، 1403ق، ج‏24، ص393.
[9]. منسوب به امام عسکری علیه السلام، التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، مدرسة الإمام المهدي عجل الله تعالى فرجه الشريف‏، چ1، قم، 1409ق، ص206.
[10]. «يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ ۚ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ ۖ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ۚ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ؛ ای مردم! مثلی زده شده است، به آن گوش فرا دهید: کسانی را که غیر از خدا می‌خوانید، هرگز نمی‌توانند مگسی بیافرینند، هر چند برای این کار دست به دست هم دهند! و هرگاه مگس چیزی از آنها برباید، نمی‌توانند آن را باز پس گیرند! هم این طلب‌کنندگان ناتوانند، و هم آن مطلوبان (هم این عابدان، و هم آن معبودان)!»
[11]. التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، ص205.
[12]. فرات بن ابراهیم، تفسير فرات الكوفي، مؤسسة الطبع و النشر في وزارة الإرشاد الإسلامي‏، چ1، تهران، 1410ق، ص54.
[13]. عمار بن مروان یشکری مورد اعتماد است: آیت الله خویی، معجم رجال الحديث (23 جلدی)، مركز نشر آثار شيعه، قم‏، 1410ق، ج12، ص258.
[14]. همان مدرک، ج4، ص 117.
[15]. همان مدرک، ج14، ص 18.
[16]. محمد تقی مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه (ط - القديمة)، مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانبور، چ2، قم، 1406ق، مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانبور، چ2، قم، 1406ق، ج‏1، ص73.
[17]. معجم رجال الحديث (23 جلدی)، ج18، ص329.
[18]. همان مدرک، ج4، ص18.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.