صفات الهی و تحول در خداوند متعال

18:50 - 1398/10/02

صفاتی مانند محبت و اشتياق و غضب و امثال آن در خداوند به معناي رفتار محبت‌آميز كه همان پاداش و اكرام باشد يا رفتار غضب آلود كه همان عذاب و رسوا كردن است.

خدا

یکی از موضوعات مهمی که در بحث خداشناسی به آن پرداخته می‌شود موضوع صفات خداوند متعال است. از دیدگاه اندیشمندان مسلمان خداوند متعال دو نوع صفت دارد: صفات ذات و صفات فعل. صفات ذات، صفاتی هستند كه در انتزاع آنها و نسبت آنها به خداوند نياز به فرض چيزی غير از ذات الهی نيست، مثل عالم و قادر بودن. امّا صفات فعل، صفاتی هستند كه در انتزاع آنها و نسبت آنها به خداوند نياز به فرض چيزی غير از ذات الهی می‌باشد، مثل خالق و رازق بودن. و چون هر چيزی كه غير از ذات الهی فرض شود، فعل الهی محسوب می‌شود، لذا به اين صفات، صفات فعل می‌گويند.[1] از جمله صفات فعل، صفاتی هستند كه از نوعی رابطه بين خداوند و بندگانش حكايت می‌كند، مثلا به خاطر كارهای متفاوتی كه بندگانش می‌كنند، بعضی از آنها را دوست می‌دارد و بر بعضی از آن‌ها غضب می‌كند. بر بعضی نعمت را گسترده می‌كند و بر بعضی‌ نقمت را. يعنی فعل بنده در رابطه‌ای كه خدا با او دارد تأثير می‌گذارد.

در تبیین این صفات، لازم است به این نکته توجه کنیم که این صفات هیچ‌گونه تغییر و تحولی در خداوند متعال ایجاد نمی‌کند، گرچه در نگاه اولیه به خاطر قیاس خداوند متعال به انسان، این گمان به ذهن می‌رسد که خدا نیز مانند انسان تحت تأثیر قرار گرفته و احساساتی می‌شود، ولی واقعیت آن است که خداوند متعال چون واجب الوجود بالذات است، هیچ‌گونه تغییر و تحولی در وی ایجاد نمی‌شود، زیرا اگر تغییر و تحولی ایجاد شود دیگر بی‌نیاز نخواهد بود، حال آنکه  براساس ادله اثبات خدا، ذات الهی بی‌نیاز مطلق است.[2]

پس بر این اساس باید صفاتی مانند: غضب، محبت و ... را به گونه‌ای دیگر تعریف کرد، و آن اینکه، زمانی این صفات را به خداوند متعال نسبت می‌دهیم منظور لوازم آن است، به اين معنا كه وقتی شخصی، كسی را دوست دارد چه می‌كند، چه رفتاری دارد؟ خداوند نيز با بنده‌اش چنين رفتاری دارد. به همین خاطر مفسرین اعم از شیعه و اهل سنت، خشم و غضب خداوند را به معناى «اراده مجازات» و رضايت او را به معناى «اراده ثواب» معنا کرده‌اند. مرحوم طبرسی و شیخ طوسی از بزرگان شیعه، آیات را به همین شکل معنا کرده‌اند؛ یعنی غضب خداوند متعال همان اراده او بر عذاب کفار و منافقین است.[3] فخر رازی از بزرگ‌ترین مفسرین اهل سنت نیز همین نظر را دارد و خشم و غضب الهی را به معنای اراده عقوبت آنان معنا کرده است.[4]

بر این اساس وقتی گفته می‌شود که خداوند خشمگین شد، یعنی عمل من گناه بوده و من را به سمت جهنم می‌کشاند، وقتی می‌گوییم خداوند راضی شده و انسان را دوست دارد، یعنی انسان به نعمت‌های الهی و بهشت نزدیک شده و در رحمت الهی خواهد بود، لذا این ما هستیم که به سمت خشم(جهنم) یا رحمت(بهشت) الهی حرکت می‌کنیم با عمل خوب یا بد.

پس بنابراین محبت و اشتياق و غضب و امثال آن در انسان كه موجودی حادث است، به يك معنا است و در خداوند كه واجب الوجود و قديم بالذات است، به معنايی ديگر. در انسان حاكی از حالت نفسانی اوست، ولی در خداوند به معنای رفتار محبت‌آميز كه همان پاداش و اكرام باشد يا رفتار غضب آلود كه همان عذاب و رسوا كردن باشد. در اين‌جا خوب است به روايتی در اين باره اشاره کنیم، هشام بن حكم می‌گويد: «مردی از امام صادق(عليه السّلام) درباره خداوند تبارك و تعالی سؤال كرد كه آيا برای خداوند خوشنودی و خشم است؟ امام فرمود: بله، و لكن به معنايی كه در مخلوقين می‌باشد نيست... پس رضايت او همان پاداش دادن اوست و ناخوشنودی و سخط او همان عقاب كردن اوست...».[5]

________________________________
پی‌نوشت
[1]. نهايه الحكمه، علامه طباطبايي، مؤسسه نشر اسلامي، چاپ شانزدهم، 1422، ص 346.
[2]. كشف المراد، علامه حلي، موسسه نشر اسلامي، ص 294.
[3].. مجمع البيان فى تفسير القرآن، طبرسى فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو - تهران، چاپ سوم، 1372 ش، ج‏9، ص 80؛  التبيان فى تفسير القرآن، شیخ طوسی، دار احياء التراث العربى - بيروت، ج‏9، ص 209.
[4]. مفاتيح الغيب، فخرالدين رازى دار احياء التراث العربى، بيروت، چاپ سوم، 1420 ق، ج‏27، ص 638.
[5]. اصول کافي، ثقه الاسلام کليني، ج1،ص110،باب اراده، حديث 6.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.