نگاهی به مراتب امر به معروف و نهی از منکر

18:18 - 1398/06/21

- امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتب مختلفی است، از جمله این مراتب عبارتند از:  مرتبه اول اینکه كاري كند كه نشان دهنده­ ناراحتي او از معصيت باشد، مرتبه­ دوم؛ امر و نهي زباني است. امر و نهي زباني هم به چند صورت مي­ تواند باشد: گفتار نرم, آمرانه برخورد كردن و تندي در گفتار, كه در اين­جا هم مانند مرتبه­ قبل رعايت ترتيب لازم است، مرتبه­ سوم از مراتب امر به معروف و نهي از منكر ﴿توسل به زور﴾ را منوط به اذن حاكم شرع مي­ دانند.

مراتب امر به معروف

مراجع عظام تقليد مراتبي را براي امر به معروف و نهي از منكر بيان فرموده ­اند كه با وجود هر يك نوبت به مرتبه­ بعدي نمي­ رسد.

پيش از بيان مراتب امر به معروف و نهي از منكر، لازم است متذكر شويم كه براي انجام اين فريضه­ الهي، نبايد فقط به بيان مسأله­ شرعي اكتفا شود، بلكه مكلف بايد امر و نهي كند.
از اين رو به كسي كه نماز نمي­ خواند، بايد گفت: «نماز را به ­جا آور» بنابراين؛ صِرف گفتن «نماز بر تو واجب است» كافي نمي ­باشد، مگر آن­كه همين مقدار براي او كافي باشد و تارك نماز را به سمت انجام نماز وادارد.
آمر به معروف و ناهي از منكر بايد سلسله مراتبي را در عمل خود رعايت كند.
حضرت امام (ره) در بيان آن مراتب مي ­فرمايند: المرتبه الاولي _ ان يعمل عملاً يظهر منه انزجاره القلبي عن المنكر وانه طلب منه بذلك فعل المعروف و ترك المنكر و له درجات كغمض العين, والعبوس والانقباض في الوجه, و كالاعراض بوجهه او بدنه و هجره و ترك مراودته و نحو ذلك[1]
مرتبه­ اول: آن­كه كاري كند كه نشان دهنده­ ناراحتي او از معصيت باشد و با اين­كار انجام واجب و ترك معصيت از او خواسته شود. اين عمل درجاتي دارد: مانند بي ­توجه كردن به فرد, اخم كردن, چهره در هم كشيدن, روي گرداندن, پشت كردن, ترك كردن و قطع رفت و آمد و مانند آن.
البته توجه به اين نكته لازم است كه آمر به معروف و ناهي از منكر در همين مرتبه نيز بايد سلسله درجات را رعايت كند. از اين رو اگر با اخم كردن, شخص دست از معصيت بر مي­ دارد, مكلف به همين مقدار اكتفا نموده و معاشرت با وي را ترك نكند.
المرتبة الثانية: الامر والنهي لساناً [2]
مرتبه­ دوم؛ امر و نهي زباني است. امر و نهي زباني هم به چند صورت مي­ تواند باشد: گفتار نرم, آمرانه برخورد كردن و تندي در گفتار, كه در اين­جا هم مانند مرتبه­ قبل رعايت ترتيب لازم است.
مطلب ديگر آن­كه آن­چه مكلف بايد در انجام اين فريضه مد نظر قرار دهد؛ تنها رعايت اين مراتب نيست ﴿هرچند رعايت اين­ها هم لازم است﴾ اما علاوه بر اين مسأله مكلف بايد حال و وضعيت فرد عاصي را نيز مورد نظر قراردهد, يعني بايد راهكاري را انتخاب كند كه در عين تأثير, كمتر موجب آزار شخص شود. مثلاً اگر امر و نهي با گفتار نرم در مورد فردي مؤثر است و كمتر از اخم كردن وي را آزار مي ­دهد, لازم است فرد با بيان نرم و آرام او را از عمل زشتش باز دارد و نبايد براي اين كار از اخم كردن و... استفاده كند.
حضرت امام (ره) در اين باره مي­ فرمايند: «لو كان بعض مراتب القول اقل ايذاﺀ و اهانة من بعض ما ذكر في المرتبة الاولي يجب الاقتصار عليه و يكون مقدماً علي ذلك ... والاشخاص آمراً و مأموراً مختلفون جدّاً, فربّ شخص يكون اعراضه و هجره اثقل و اشد ايذاﺀ و اهانة من قوله و امره و نهيه فلابد للاۤمر والناهي ملاحظة المراتب والاشخاص؛ اگر بعضي از مراتب گفتار از جهت اذيت و اهانت كمتر از آن­چه كه در مرتبه­ اول ذكر شده باشد, واجب است بر آن اكتفا نمايد و مقدم بر آن مي­ باشد... و افراد آمر و مأمور جداً مختلف مي­ باشند پس چه بسا شخصي كه اهانت و اذيت اعراض و ترك رابطه كردن براي او از جهتي سنگين­تر و شديدتر از قول و امر و نهي­ اش مي­ باشد. بنابراين آمر و ناهي بايد ملاحظه­ مراتب و افراد را بنمايد.» [3]
المرتبة الثالثة: الانكار باليد, لو علم او اطمأن بأنّ المطلوب لايحصل بالمرتبتين السابقتين وجب الانتقال الي الثالثة وهي اعمال القدرة مراعيا للأيسر فاﻷيسر؛ [4]  توسل به زور و جبر است، اگر بداند يا اطمينان داشته باشد كه ترك منكر يا انجام واجب با دو مرحله­ قبلي محقق نمي ­شود, اعمال قدرت واجب است البته با رعايت مراتب.
حضرات آيات بهجت, فاضل و خامنه­ اي دامت اضلالهم [5] نيز سلسله مراتب فوق را لازم مي­دانند, امّا حضرت آيةالله تبريزي دام ظله مرتبه­ دوم ﴿امر و نهي زباني﴾ را بر مرتبه­ اول مقدم مي­ دارند, ايشان مي­ فرمايد: ولكن الظاهر تقديم الانكار باللسان علي الانكار القلبي ... و قديلزم الجمع بينهما[6]
امّا ظاهراً اين است كه امر و نهي با زبان بر انكار قلبي ﴿مرتبه­ اول﴾ مقدم است ... و گاه لازم است جمع بين دو مرتبه.
حضرت آيةالله مكارم دام ظله نيز مي­ فرمايد: «امر به معروف و نهي از منكر مراتبي دارد كه بعضي از اين مراتب احتياج به اجازه­ حاكم شرع ندارد و بعضي دارد. آن­چه احتياج به اجازه­ حاكم شرع ندارد، همان امر به معروف با زبان و دل و نصيحت كردن يا اعراض و بي ­اعتنايي و ترك مراوده نمودن است و اگر تأثير نكرد، جايز است با كلمات تند و خشن كه خالي از گناه باشد يا با توسل به زور به اين طريق كه جلو فرد گنهكار را بگيرد يا وسايل گناه را از دسترس او خارج سازد؛ اقدام نمايد.»[7]
تا اين مرحله امر به معروف موجب تصرف در جان افراد نمي­ شد، اما گاهي انجام اين فريضه مستلزم قتل يا جرح است، كه در چنين صورتي عمل به اين فريضه مشروط به شرطي است.

حضرت امام (ره) در اين زمينه مي­ فرمايند: لوكان الإنكار موجباً للجر إلي الجرح أو القتل فلا يجوز الاّ باذن الامام (ع) علي الاقوي و قام في هذا الزمان الفقيه الجامع للشرايط مقامه مع حصول الشرايط؛ اگر باز داشتن از معصيت منجر به جرح يا قتل شود, جايز نيست؛ مگر به اذن امام (ع) و در اين زمان فقيه جامع الشرايط جانشين ايشان است.»[8]

نظر حضرت آيةالله فاضل دام­ ظله نيز هماهنگ نظر حضرت امام (ره) است.[9]

حضرت آيةالله بهجت دام­ ظله نيز مي­ فرمايد: «اگر انسان بداند در صورتي كه بخواهد جلوگيري از معصيتي بنمايد؛ منجر به ايجاد جرح و يا قتل خواهد شد، بنابر اظهر بدون اجازه امام معصوم (ع) يا كسي كه از طرف آن حضرت مستقيماً نايب مخصوص است نبايد اين كار را بكند و آيا با اجازه­ مجتهد جامع­ الشرايط مي ­تواند اين كار را انجام دهد؟ مورد تأمل است.»[10]

حضرت آيةالله مكارم دام­ ظله در اين باره مي­ فرمايد: «اگر براي امر به معروف و نهي از منكر لازم شود كه متوسل به ضرب و جرح يا اتلاف اموال و بالاتر از آن گردد، در اين صورت هيچ كس بدون اجازه­ حاكم شرع حق اقدام ندارد، بلكه بايد اصل كار و مقدار و اندازه­ آن طبق ضوابط اسلامي با نظر حاكم شرع تعيين گردد.»[11]

از حضرت آيةالله خامنه ­اي دام ­ظله نيز سؤال شده است: آيا وظيفه­ افراد در امر به معروف و نهي از منكر اين است كه فقط به امر به معروف و نهي از منكر زباني اكتفا كنند؟ و اگر اكتفا به تذكر زباني واجب باشد، اين امر با آنچه در رساله ­هاي عمليه به خصوص تحريرالوسيله آمده است، منافات دارد و اگر مراتب ديگر امر به معروف و نهي از منكر هم براي افراد در موارد لزوم جايز باشد، آيا در صورت نياز مي ­توان همه­ مراتب مذكور در تحريرالوسيله را انجام داد؟
ايشان در پاسخ مي ­فرمايد: «با توجه به اين­كه در زمان حاكميت و اقتدار حكومت اسلامي مي­ توان مراتب ديگر امر به معروف ونهي از منكر را كه بعد از مرحله­ امر و نهي زباني هستند به نيروهاي امنيتي داخلي (پليس) و قوه­ قضاييه واگذار كرد. به خصوص در مواردي كه براي جلوگيري از ارتكاب معصيت چاره­ اي جز اعمال قدرت از طريق تصرف در اموال كسي كه فعل حرام انجام مي­ دهد يا تعزير و حبس او و مانند آن نيست، در چنين زماني با حاكميت و اقتدار چنين حكومت اسلامي، واجب است مكلفين در امر به معروف و نهي از منكر به امر و نهي زباني اكتفا كنند و در صورت نياز به توسل به زور، موضوع را به مسؤولين ذي­ربط در نيروي انتظامي و قوه­ قضاييه ارجاع دهند و اين منافاتي با فتاواي امام راحل (ره) در اين رابطه ندارد. ولي در زمان و مكاني كه حاكميت و اقتدار با حكومت اسلامي نيست، بر مكلفين واجب است كه در صورت وجود شرايط جميع مراتب امر به معروف و نهي از منكر را با رعايت ترتيب آن­ها تا تحقق غرض انجام دهند.»[12]

حضرت آيةالله تبريزي دام ظله نيز مرتبه­ سوم از مراتب امر به معروف و نهي از منكر ﴿توسل به زور﴾ را منوط به اذن حاكم شرع مي­ دانند. ايشان مي ­فرمايد: الاحوط في هذا القسم [القسم الثالث] بجميع مراتبه الاستيذان من الحاكم الشرعي ؛ بنابر احتياط واجب قسم سوم از مراتب امر به معروف و نهي از منكر منوط به اذن حاكم شرع است.[13]

پي­ نوشت:
[1] . امام خمينی, تحرير الوسيله, كتاب امر به معروف و نهي از منكر, القول في مراتب الامر بالمعروف والنهي عن المنكر.
[2] . همان.
[3] . همان, ذيل المرتبة الثانيه, مسأله 6 .
[4] . همان, المرتبة الثالثه, مسأله 1.
[5] . توضيح­المسايل, حضرت آيةالله بهجت دام ­ظله, امر به معروف و نهي از منكر، مسأله­ي 1610 و جامع­ المسايل, حضرت آيةالله فاضل دام­ ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، سؤال 930 و اجوبة الاستفتاءات، حضرت آيةالله خامنه ­اي دام ­ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، ص 232, سؤال 1064.
[6] . منهاج الصالحين, العبادات, آيةالله تبريزي دام ظله, امر به معروف و نهي از منكر, ص 361, مسأله 1272.
[7] . توضيح المسايل حضرت آيةالله مكارم دام ­ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، مسأله­ 2419.
[8] . همان, تحرير الوسيله, كتاب امر به معروف و نهي از منكر, ذيل المرتبة الثالثه, مسأله 11.
[9] . توضيح المسايل, حضرت آيةالله فاضل دام ­ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، مسأله­ 2335.
[10] . توضيح المسايل, حضرت آيةالله بهجت دام­ ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، مسأله­ 1611.
[11] . توضيح المسايل, حضرت آيةالله مكارم دام ­ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، مسأله­ 2419.
[12] . اجوبةالاستفتاءات, حضرت آيةالله خامنه­ اي دام­ ظله ، امر به معروف و نهي از منكر، ص 232، سؤال 1064.
[13] . منهاج الصالحين, العبادات, آية­الله تبريزي دام ظله, , امر به معروف و نهي از منكر, ص 362, مسأله 1272.
منبع: ماهنامه نامه جامعه، شماره هفت

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.