قطع نکردن دست اختلاس‌کننده در روایات!

10:33 - 1397/11/18

شبهه‌افکنان با خیانت و دروغ، اختلاس فقهی در متن روایت را به معنای اختلاس قانونی جلوه داده‌اند.

فرق اختلاس فقهی و قانونی

شبهه: معاندین می‌گویند: امام صادق(ع) شیعیان گفته است: «دست کفن دزد و جیب‌بر باید قطع شود؛ ولی دست فردی که اختلاس می‌کند نباید قطع شود».[1] می‌بینید که اصولا دین اسلام با اختلاس‌گران سر دشمنی ندارد و اختلاس‌گر آزاد است.

پاسخ: مفهوم کلمه «مختلس و اختلاس» در فقه و روایت، غیر از مفهومی است که عرف جامعه فارسی‌زبان، آن را می‌شناسند؛ مختلس در روایت، یعنی دزدی است که آشکارا اموال مردم در کوچه و خیابان را می‌دزدد، ولی دشمنان وانمود می‌کنند معنای روایت همان اختلاسی است که عرف می‌شناسد.

شبهه: معاندین می‌گویند: امام صادق(ع) شیعیان گفته است: «دست کفن دزد و جیب‌بر باید قطع شود؛ ولی دست فردی که اختلاس می‌کند نباید قطع شود».[1] می‌بینید که اصولا دین اسلام با اختلاس‌گران سر دشمنی ندارد و اختلاس‌گر آزاد است چون از نظر اسلام، اختلاس‌گر جرمی مرتکب نشده تا دستش قطع شود و برای همین است که اختلاس‌گران را دستگیر نمی‌کنند.

پاسخ شبهه:
مثل همیشه شبهه‌افکنان با استفاده از عنصر مغالطه و دروغ و مخفی‌کاری، دلالت این حدیث را وارونه جلوه دادند.
این درست است که حضرت فرموده است: «يقطع النباش والطرار، ولا يقطع المختلس». اما کلمات عربی‌ای که در فارسی رایج شده است، لزوما بر همان معنای حقیقی خود در لغت عرب، باقی نمانده‌اند. مفهوم کلمه «مختلس و اختلاس» در فقه و روایت، غیر از مفهومی است که عرف جامعه فارسی‌زبان، آن را می‌شناسند که البته مفهوم عرفی از تبیینی ناشی می‌شود که قانون از عنوان «مختلس» ارائه کرده است.

تعریف اختلاس در قانون:
اختلاس در قانون این‌گونه تعریف می‌شود: هرگونه برداشت، استفاده و تصرف غیرمجاز از مال یا وجوه دولتی یا شخصی یا اوراق بهادار و هرچیز دیگر با ارزش، توسط مقام دولتی جهت منافع خود یا هر شخص یا هر نهاد دیگری را که بنا به موقعیت شغلی به وی واگذار شده است، چنانچه با عمد صورت گرفته باشد اختلاس محسوب می‌شود.[2] پس بنابراین، به برداشت غیر قانونی اموال دولتی یا غیردولتی که توسط کارمندان و کارکنان دولت یا وابسته به دولت انجام می‌گیرد، اختلاس گفته می‌شود.

تعریف اختلاس در فقه:
شیخ طوسی و قاضی ابن براج: اختلاس‌گر کسی است که شیء را به صورت علنی در راه‌ها و شوارع می رباید.[3]
ابن ادریس: مختلس کسی است که بدون استفاده از اسلحه و بدون زورگیری، مال را به طور آشکار در راه‌‏ها و جاده‏‌ها می‌دزدد.[4]
صاحب جواهر: مختلس کسی است که مال کسی را آشکارا در حالی که صاحب مال، غافل است بدزدد.[5]
اگر بخواهیم مثالی برای مفهوم فقهی اختلاس بزنیم مانند دزدی که در بازار از میوه فروشی میوه‌ای، یا از لباس فروشی لباسی برباید.

شاهد بر این معنای از اختلاس [یعنی آشکارا دزدیدن]، روایتی از امام باقر(علیه‌السلام) است که فرمود: «قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه‌السلام فِي رَجُلٍ اخْتَلَسَ ثَوْباً مِنَ السُّوقِ...  مردی پیراهنی را از بازار دزدید و مردم به امیرالمومنین(علیه‌السلام) فرمودند وی دزدی کرده [و انتظار اجرای حدّ قطع دست از امیرالمومنین داشتند که] حضرت فرمود: من در دزدی آشکار و علنی، حدّ قطع دست را جاری نمی‌کنم، بلکه دست کسی را قطع می‌کنم که بدزد و مخفی کند.[6] دیدیم که در مورد دزدیِ آشکار و علنی، در این روایت تعبیر اختلاس شده است.

وجوه افتراق اختلاس فقهی و قانونی
عرض شد که اختلاس در فقه به معناى اختلاس در حقوق و قانون نيست؛ بلكه اين دو داراى وجوه افتراق هستند:
1. در اختلاس حقوقی، شخص مختلس بايد کارمند دولت باشد؛ در حالى كه اين ويژگى از اركان تحقق جرم اختلاس در فقه نيست.
2. اختلاس فقهی، جنبه خصوصى دارد و تنها با شكايت مدعى قابل پيگيرى است؛ در حالی‌كه در قانون و حقوق، جنبه عمومى دارد و مربوط به بیت المال است.[7]

از آنجا که مردم فقط تعریف قانونیِ اختلاس [یعنی دزدی کارمند از اموال دولتی] را در ذهن دارند و شناختی از معنای روایی و فقهیِ اختلاس ندارند، شبهه‌افکن نیز فرصت را برای فریب دادن مخاطبانش غنیمت شمرده و مختلسِ در روایت را به همان معنای عرفی جلوه می‌دهند، در حالیکه مختلس در روایت، به معنای مختلس فقهی است، یعنی دزدی است که آشکارا اموال مردم را در کوچه و خیابان می‌دزدد.

___________________________
پی‌نوشت
[1]. «عن منصور بن حازم قال: سمعت أبا عبد الله عليه السلام يقول: يقطع النباش والطرار، ولا يقطع المختلس». الکافی، شیخ کلینی، تهران، اسللامیه، ج7، ص229، ح6، متن کتاب.
[2]. ماده 17 کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مقابله با فساد
[3]. «والمختلس هو الذی یستلب الشیء ظاهراً من الطرقات و الشوارع». النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، شیخ الطائفة ابی جعفر محمد بن الحسن طوسی، قم، نشر دلیل ما، ج ١، ص ٧٢٢، متن کتاب.
«اما المختلس، فهو الذي يستلب الشي‌ء من الطرق والشوارع ظاهرا». المهذب، عبد العزيز بن البرّاج الطرابلسی، مؤسسة النشر الإسلامی، ١٤٠٦ق، ج2، ص554، متن کتاب.
[4]. «المختلس هو الذي يسلب الشيء ظاهرا لا قاهرا من الطرقات و الشوارع، من غير شهر لسلاح و لا قهرا، بل استلابا و اختلاسا». السرائر الحاوي لتحرير الفتاوی، فخرالدين ابوعبدالله محمد بن احمد بن ادريس عِجلى حلّى، قم، مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، چاپ دوم، 1410ق، ج3، ص512، متن کتاب.
[5]. جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام، الشيخ محمّد حسن النّجفی، المحقق: الشيخ محمود القوچانی، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ج41، ص597، متن کتاب.
[6]. «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‏ قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه‌السلام فِي رَجُلٍ اخْتَلَسَ ثَوْباً مِنَ السُّوقِ فَقَالُوا قَدْ سَرَقَ هَذَا الرَّجُلُ فَقَالَ إِنِّي لَا أَقْطَعُ فِي الدَّغَارَةِ الْمُعْلَنَةِ وَ لَكِنْ أَقْطَعُ يَدَ مَنْ يَأْخُذُ ثُمَّ يُخْفِی» الکافی، شیخ کلینی، تهران، اسلامیه، ج7، ص226، ح2.
[7]. فقه انضباطی، علی تقی‌زاده اکبری، ص140-141، متن کتاب.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.