علم پیشین الهی و اختیار انسان

09:00 - 1397/02/18

یکی از شبهات قدیمی در مورد علم الهی، رابطه علم پیشین الهی - علم خدا به تمام وقایع آینده هستی و انسان، قبل از اینکه آنها را بیافریند- و اختیار انسان است. که اگر خدا از ازل همه چیز را می داند پس اختیار انسان چه می شود؟

در پاسخ این سوال گفته می شود: درست است که خداوند  قبل از خلقت انسان به آینده وعاقبت او علم دارد، ولی متعلق علم الهی افعال از رویِ اختیار انسان است، یعنی خدا می داند که انسان با اختیار خود چه مسیری را طی میکند؟ بهشت یا جهنم؟ و این علم تأثیری در به وقوع پیوستن آن کار ندارد، و در یک جمله:
خداوند از قبل سرنوشت انسان را ننوشته، بلکه سرنوشتی که انسان با اختیار خود برای خود می نویسد را می داند.

علم خدا و رفتار انسان

یکی از سؤالاتی که از قدیم مطرح بوده، رابطه علم پیشین الهی به تمام وقایع آینده و اختیار انسان است که به وجوه متعددی مورد سؤال قرار گرفته، از جمله این‌که اگر خداوند همه چیز را از قبل می داند، وقایع طبق علم خداوند اتفاق می افتد، یعنی در واقع چیزی به اسم اختیار وجود ندارد، مثلا اگر در علم خدا این‌گونه است که فلانی آدم خوبی خواهد بود، او نمی تواند آدم بدی باشد و اگر در علم خدا این است که آن شخص آدم بدی خواهد بود، او نمی تواند آدم خوبی بشود.

پاسخ اجمالی:
بله بدون شک خداوند متعال از تمام اعمال ما و سعادت و شقاوت ما آگاه است؛ اما علم خداوند متعال از طریق اختیار انسان به اعمال ما تعلق می‌گیرد، یعنی خدا می‌داند من در فلان ساعت با اختیار خودم چه چیزی را انتخاب می‌کنم، خداوند سبحان این انتخاب را می‌داند. لذا هر گز جبری به وجود نمی‌یاد.

پاسخ تفصیلی:
مقدمه اول:
در مورد متعلق علم خدا دو حالت می توان تصور کرد:

1. خدا علم دارد به افعال ما

2. خدا علم دارد به افعالِ از رویِ اختیارِ ما؛ یعنی ما وقتی قید «از رویِ اختیار» را اضافه می‌کنیم، متعلق علم الهی مشخص می شود.

مقدمه دوم:
بیان وجود اختیار: هر چیزی که به جبر باشد قابل ارزش گذاری نیست، مثلا وقتی سنگی به شیشه اصابت می کند، کسی به شیشه نمی‌گوید: کار بدی کردی که شکسته شدی! چرا که نه سنگ و نه شیشه از خود اختیاری ندارند.

ولی افعال ما انسان ها ارزش گذاری می شود، این کارت خوب بود (یعنی با وجود گزینه بد تو کار خوبی را انجام دادی)؛ این کارت بد بود( یعنی با وجود گزینه خوب، تو کار بدی را انجام دادی)؛ این سخنت بد بود(با اینکه می توانستی فحش ندهی، این حرفت بد بود) این حرفت خوب بود(با اینکه قادر بر دروغ گفتن بودی، سخن راستی گفتی).

این ارزش گذاری ها که در طول تاریخ اتفاق افتاده برای این است که انسان در انجام افعال خود اختیار دارد و الا ارزش گذاری نمی شد، و این اختیار یک امریست وجدانی (این که گوئی این کنم یا آن کنم/ خود دلیل اختیار است ای صنم)، برای همین است که چه بسا انسان در مقام بیان، لجاجت کند که اختیاری نیست، ولی همو خود می داند که واقعیت چیز دیگریست.

مقدمه سوم:
علم به یک چیز به این معنا نیست که علم، علت آن واقعه است، به مثال های زیر توجه کنید:

معلمی که یک سال است دانش آموزان خود را می شناسد، قبل از امتحان می داند که فلان دانش آموز 20 و فلان  دانش آموز 15 می گیرد، بعد از امتحان همین نتیجه حاصل می شود، سوال: چون معلم می دانست، او 20 و این یکی 15 گرفت؟ یا معلم فقط می داند و علم او دخالتی در نتیجه حاصل شده ندارد؟ (البته علم معلم از روی استقراء است و علم خداوند ذاتی است، و مراد از این مثال تفکیک علم و اتفاق است) مثال دیگر: کسی سم خورده و حالش بد است و من می دانم او می میرد و بعد از چند دقیقه هم می میرد، آیا علم من باعث مردن او شد یا آن سمی که خورده بود؟

نتیجه:
خداوند از ازل - قبل از اینکه انسان خلق شود- می‌دانست که مثلا این شخص در فلان تاریخ و فلان مکان با اختیارِ خود  این کار را انجام می دهد. با این توضیح، باطل بودن این شعر که می‌گوید: «مِی خوردن من حق ز ازل می دانست                گر می نخورم علم خدا جهل بود» روشن می‌شود، زیرا این شاعر اشتباهش در این است که علم خدا را ناقص می بیند، و حقیقت این است که خداوند از ازل می دانست که این شخص اول با اختیار خود تصمیم بر خوردن مِی می‌گیرد و سپس از این تصمیم خود منصرف می شود. به همین خاطر در پاسخش گفته شده: «علم ازلی علت عصیان دانستن              نزد عقلا ز غایت جهل بود»

پس خداوند از ازل می داند؟ بله، اما چه چیزی را می داند؟ اینکه انسان با اختیار خود چه گزینه ای را انتخاب خواهد کرد.

در پایان تذکر این نکته لازم است که خداوند متعال سرنوشت انسان ها را از قبل ننوشته است، بلکه سرنوشتی که انسان با اختیار خود برای خود رقم می‌زند را می داند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.