امیرالمومنین بدون شک معصوم بود

11:35 - 1395/09/21

- برخی می‌گویند این جمله از امیرالمومنین(علیه‌السلام) که می‌فرماید: «وَ اللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّى خَشِيتُ أَنْ أَكُونَ آثِما: به خدا سوگند، آن‌قدر از او [عثمان] دفاع كردم كه ترسيدم گناه‌كار باشم». با عصمت منافات دارد؛ اما پاسخش این است که این سخن حضرت با عصمت ایشان هیچ منافاتی ندارد. در این مطلب به دلایل آن می‌پردازیم.

عصمت امیرالمومینن

یکی از اعتقادات مهم شیعه در باب امامت این است که شیعه امام خود را که جانشین پیامبر گرامی اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) است، معصوم می‌داند و معتقد است چون امام باید معصوم باشد، امامت انتصابی است و این کار باید توسط خداوند متعال صورت گیرد.[1] ما بر این مدعا هم دلیل عقلی داریم و هم دلیل نقلی که به طور مفصل در کتب مربوطه بحث شده است.[2]

دشمنان این آیین به جای نقد ادله عقلی یا نقلی شیعه، به برخی جملات خود معصومین(علیهم‌السلام) روی آورده و به مخاطب القا می‌کنند که این سخنان با عصمت منافات دارد، پس سخن شیعه باطل است و خود امامان شیعه(علیهم‌السلام) گفته‌اند که معصوم نیستند. یکی از جملاتی که امروزه توسط برخی سایت‌ها و گروه‌های مخالف تشیع، مورد توجه قرار گرفته و آن را دلیلی بر ضد عصمت تلقی می‌کنند این جمله از امیرالمومنین(علیه‌السلام) است که در نهج البلاغه وجود دارد و می‌فرماید: «یا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا يُرِيدُ عُثْمَانُ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَنِي جَمَلًا نَاضِحاً بِالْغَرْبِ أَقْبِلْ وَ أَدْبِرْ بَعَثَ إِلَيَّ أَنْ أَخْرُجَ ثُمَّ بَعَثَ إِلَيَّ أَنْ أَقْدَمَ ثُمَّ هُوَ الآْنَ يَبْعَثُ إِلَيَّ أَنْ أَخْرُجَ وَ اللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّى خَشِيتُ أَنْ أَكُونَ آثِما: اى پسر عبّاس! عثمان جز اين نمی‌خواهد كه من‌را سرگردان نگه‌دارد، گاهى بروم و گاهى برگردم، يك‌بار پيغام فرستاد از مدينه خارج شوم، دوباره خبر داد كه باز گردم، هم‌اکنون تو را فرستاده كه از شهر خارج شوم. به خدا سوگند، آن‌قدر از او دفاع كردم كه ترسيدم گناه‌كار باشم».[3] آن‌ها می‌گویند: این جمله پایانی با عصمت منافات دارد و بیان می‌کند که دفاع حضرت از عثمان اشتباه بوده است که حضرت ترس این را دارد که نکند مرتکب گناه شده باشد.

پاسخ:
معمولا دشمنان شیعه سخنان بزرگان ما یا مطالب تاریخی را تقطیع کرده و طوری جلوه می‌‎دهند که به مخاطب خود القا کنند سخن آنان درست است، در این مورد هم همین رویه را در پیش گرفته‌اند و با تقطیع مطلب می‌خواهند سخن خود را درست جلوه دهند. اما اگر به اصل داستان بپردازیم و همه مطلب و فضای آن زمان را در نظر بگیریم، هرگز چنین برداشتی از کلام حضرت نمی‌شود.

داستان از این قرار است: زمانی‌که شورشیان به مدینه آمده و دور خانه عثمان حلقه زده‌اند؛ امیرالمومنین(علیه‌السلام) مورد سوء ظن عثمان قرار گرفت، عثمان وجود حضرت در مدینه را مضر به حال خود می‌دید، چرا که ایشان تکیه‌گاه و مایه امیدی برای آینده انقلابیون به شمار می‌رفت، خصوصا این‎که گاهی انقلابیون به نام حضرت شعار می‌دادند و رسما عزل عثمان و زمام‌داری حضرت را عنوان می‌کردند. لذا عثمان مایل بود حضرت در مدینه نباشد، تا چشم انقلابیون کمتر به او بیافتد؛ از این رو از امیرالمومنین(علیه‌السلام) خواست از مدینه خارج شود و موقتا به مزرعه خود در «ینبع» که حدود ده فرسنگ با مدینه فاصله داشت برود.

از طرف دیگر می‌دید حضرت خیرخواهانه میان او و انقلابیون وساطت می‌کند و وجودش مایه آرامش است؛ لذا طولی نکشید که از خلاء ناشی از نبود حضرت، احساس ناراحتی کرد و به حضرت پیام داد که به مدینه برگردد. طبعا وقتی که حضرت به مدینه برگشت، شعارها به نامش داغ‌تر شد، به همین خاطر بار دیگر عثمان از ایشان خواست مدینه را ترک کند. ابن عباس پیغام عثمان را آورد که تقاضا کرده بود بار دیگر مدینه را ترک کند و به همان مزرعه برود. حضرت نیز از این رفتار توهین‌آمیز عثمان ناراحت شد و فرمود: «ای پسر عباس! عثمان جز این نمی‌خواهد که حالت من حالت شتر آب‌کش باشد، که کارش این است در یک مسیر معین هی برود و برگردد. عثمان گفت از مدینه خارج شوم، سپس پیغام فرستاد که برگردم؛ اکنون بار دیگر تو را فرستاده که از مدینه خارج شوم. به خدا قسم آن‌قدر از عثمان دفاع کردم که می‌ترسم گنه‌کار باشم».[3]

امیرالمومنین(علیه‌السلام) در این فضا به ابن عباس می‌فرماید: «من آن‌قدر از عثمان دفاع کردم که می‌ترسم گناه‌کار باشم». این جمله حضرت در واقع پاسخ به رفتار عثمان است که می‌خواهد او از مدینه خارج شود، حضرت با این بیان می‌خواهد بفرماید من تمام تلاش خود را برای دفاع از عثمان انجام دادم، آن وقت عثمان از من می‌خواهد بیرون بروم، این اوج بی‌انصافی است؛ لذا این جمله حضرت دال بر مبالغه و تلاش بیش از حد حضرت برای نجات عثمان است.
حضرت نمی‌خواهد بگوید من اشتباه کردم که از عثمان دفاع می‌کنم، بلکه می‌خواهد به بگوید من بیش از حد معمول برای رفع مشکل تلاش کردم، لذا کنایه است و انسان نباید فقط ظاهر عبارت را ببیند.

«ابن ابی‌الحدید معتزلی» نیز در شرح این عبارت می‌گوید: این عبارت را دو جور می‌توان تفسیر کرد، اول این‌که بگوییم این عبارت دال بر مبالغه و زیادی تلاش حضرت برای نجات عثمان است، لذا کنایه است. دوم این‌که بگوییم این جمله یعنی من آن‌قدر تلاش کردم عثمان را نجات دهم که برای جان خود می‌ترسم و ممکن است انقلابیون حتی من را هم متهم کنند و به من هم تعرض کنند؛ پس در نزد انقلابیون من نیز گناه‌کار بوده و ممکن است به من هم حمله کنند».[4] البته بنا بر هر دو تفسیر وی، هیچ اشکالی بر عصمت حضرت نیست، لذا کار حضرت درست بوده و وظیفه حضرت دفاع از عثمان بود تا خلیفه کشی در بین مسلمین باب نشود.

البته این احتمال هم وجود دارد که حضرت در این جمله منظورشان این باشد من آن‌قدر از عثمان دفاع کردم که می‌ترسم دیگران من‌را به گناه و معصیت متهم کنند، یعنی در نظر آنان نزدیک بود متهم به گناه و فسق شوم. شاهد این سخن نیز این است که حضرت در نامه‌ای به معاویه که از حضرت قاتلان عثمان را خواسته بود نوشت: «راستى كدام‌يك از ما دشمنی‌اش با عثمان بيشتر بود؟ و راه را براى قاتلان او هموار کرد؟ آن‌كس كه او را يارى کرد و از او خواست در جايش بنشيند و به كار مردم برسد؟ يا آن‌كسی که عثمان از او يارى خواست و دريغ كرد؟ و به انتظار نشست تا مرگش فرا رسد؟ به خدا سوگند: ... من ادّعا ندارم كه در مورد  بدعت‌هاى عثمان، بر او عيب نمی‌گرفتم، نكوهش می‌کردم و از آن عذرخواه نيستم؛ اگر گناه من ارشاد و هدايت اوست، بسيارند كسانى كه ملامت شوند و بی‌گناه‌اند. و بسيارند ناصحانى كه در پند و اندرز دادن مورد تهمت قرار می‌گيرند. من قصدى جز اصلاح تا نهايت توانايى خود ندارم و موفّقيت من تنها به لطف خداست و توفيقات را جز از خدا نمی‌خواهم، بر او توكّل می‌كنم و به سوى او باز می‌گردم».[5]

این‌جا حضرت بیان می‌کنند که من عثمان را سفارش کردم که این کارها را ترک کند و بسیار هم او را نصیحت کردم؛ اما در این نصیحت کردن و خیرخواهی مورد تهمت قرار گرفتم و برخی من را خطا کار و گناه‌کار نامیدند. این بیان حضرت یعنی من وظیفه خود را انجام دادم و کار درست همان بود که من انجام دادم، اما ممکن است برخی من را گناه‌کار بدانند. لذا در این‌جا نیز این جمله را همین‌جور معنا می‌کنیم و می‌گوییم ترس حضرت از این بوده که دیگران او را گناه‌کار بخوانند.

در نتیجه: این سخن حضرت با عصمت ایشان هیچ منافاتی ندارد؛ زیرا یا کنایه است و منظور حضرت این بوده که من برای دفاع از عثمان بسیار تلاش کردم؛ یا منظور این بوده که این‌قدر تلاش کردم که ترسیدم دیگران من را گناه‌کار بدانند؛ که در هر دو صورت هیچ منافاتی با عصمت حضرت ندارد.
____________________________________
پی‌نوشت
[1]. العقائد الجعفرية، شيخ طوسى‏، مكتبة النشر الإسلامي‏، قم‏، 1411 ق‏، چاپ اول‏، ص 249.
[2]. برای مطالعه به کتاب امامت در بینش اسلامی نوشته علی ربانی گلپایگانی مراجعه فرمایید.
[3]. نهج البلاغه، خطبه 240.
[4]. شرح ‏نهج ‏البلاغة، ابن ابى الحديد، مكتبة آية الله المرعشي‏، قم‏، 1378- 1383 ش‏، ج 13، ص 297.  
[5]. نهج البلاغه، نامه 28.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
لطفا پاسخ سوال را بنویسید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.