اخلاق خرید و مصرف در سبک زندگی اسلامی

20:24 - 1395/09/29

علی ملکوتی نیا

مقدمه : به اعتقاد برخی از جامعه شناسان، خرید کالا و مصرف آن، اصلی ترین عنصر زندگی در دنیای اجتماعی مدرن محسوب می شود. از نگاه آنان «مصرف»، موضوعی مربوط به نشانه های فرهنگی یک جامعه است و در برخی افراد نشانگر هویت و باطن آنان می باشد.[1]

از طرفی دیگر به نگاه روانشناختی، علاقه به گران بودن یا ارزان بودن کالا و توجه به تبلیغات، بِرَندها و نشانه ها در خرید وسایل زندگی، اعم از اتومبیل، وسایل برقی، پوشاک، خوراک و... نشانگر تمایلات و روحیات انسانها و حکایتگر تعلّقات قلبی آنهاست.

بنابراین، اخلاقِ خرید و مصرف به معنای «توجه به اخلاقیات در خرید کالا و استفاده از خدمات، و رعایت بایدها و نبایدهای اخلاقی در مصرف»، از جمله موضوعاتی است که به طور یقین در شکل  گیری شخصیت افراد و جهت دهیِ سبک زندگی آنها، نقش مهمی دارد.

بدیهی است که یکی از مهم ترین مأموریتهای انبیا و پیشوایان دینی، ارائة سبک درستِ زندگی در حوزه های مختلف، به خصوص در مسائل اقتصادی است که بیان بایدها و نبایدهای تولید، فروش، خرید و مصرف، از جملة این مأموریتهاست، تا بدین وسیله یکایک افراد جامعه بتوانند به صورت آگاهانه و آزادانه با تنظیم تعاملات اقتصادی خود، به شکلی سالم به رشد و کمال فردی و اجتماعی دست یابند.

قرآن کریم با جدیّت و قاطعیّت تمام، در برابر درآمدهای نجومی و مصرف تظاهری و اشرافی برخی از افراد جامعه، عکس العمل نشان داده، همگان را به کسب حلال، قناعت، ساده زیستی، انفاق، زهد و وارستگی از دنیا سفارش می کند و از حرص، طمع، اسراف و مصرفِ مافوق کفاف پرهیز می دهد و آثار و پیامدهای بی  تقوایی در مسائل اقتصادی را نیز گوشزد می نماید؛ زیرا رفاه زدگی و فخرفروشی در سایة مصرف مُترَفانه[2] موجب می شود که افراد جامعه، نه تنها خود اهل فساد و تباهی باشند؛ بلکه دیگران را نیز به فساد بکشانند.

قرآن کریم در قصة زندگی قارون می فرماید: ]إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى  فَبَغى  عَلَيْهِمْ وَ آتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحينَ وَ ابْتَغِ فيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدينَ[.[3]

خداوند متعال در این آیه، شیوة نادرست مصرف و تصرّفات قارون را در اموال، مورد نکوهش قرار داده و الگوی مصرف او را نابهنجار و ضد اخلاقی ارزیابی نموده است؛ زیرا از نظر خداوند، اینگونه رفتارهای اقتصادی، زمینة تباهی و فروپاشی جامعه را فراهم ساخته، موجب نزول عذاب خواهد بود: ]فَلَوْ لا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَليلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فيهِ وَ كانُوا مُجْرِمينَ[.[4]

علاوه بر آنچه گفتیم، عوارضی از قبیل: ضایع کردن حقوق دیگران، فخرفروشی، بخل، حسادت و هتک حرمت دیگران، جنگ و خونریزی و... از پیامدهای قطعی مصرف اسرافکارانه و قارونی است که خداوند متعال در یک جمله از آن پرهیز داده و فرموده است: ]وَ لا تُطيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفينَ. الَّذينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَ لا يُصْلِحُون[[5]؛ «و فرمان اسرافکاران را پيروى نكنيد؛ آنان كه در زمين فساد مى كنند و (هرگز) به اصلاح نمى پردازند.»

از این جهت، مؤثرترین راهکار برای بهینه سازی فرایند خرید و مصرف در سطح جامعه، عمل به ارزشهای اخلاقی اسلام در رفتارهای اقتصادی از سوی مسئولان و کارگزاران دولت، و آحاد مردم است که در صورت رعایت این آموزه های وحیانی، کم تر شاهد ظهور مدیرانی با حقوقهای نجومی در پستهای کلیدیِ جامعة اسلامی و غارت بیت المال خواهیم بود و شاید با تبلیغ و ترویج اخلاق اقتصادی مبتنی بر دستورات اسلامی، روزی برسد که مردم در سایة حاکمانی وارسته و خدمتگزارانی راستین، زندگی ساده و مصرف زاهدانة خود را مایة افتخار بدانند.

اخلاق خرید؛ بایدها و نبایدها

پیش از ورود به مبحث اخلاق خرید و مصرف، باید منظور از «اخلاق» و رابطة آن با مصرف را مورد توجه قرار دهیم. واژة اخلاق از نظر لغوی، به معنای خوی، طبع، سجیه و عادت است.[6] در نتیجه این کلمه خود به خود، بار معنایی مثبتی به همراه ندارد؛ بلکه گاهی به «نیک» و گاهی به «بد» متصف می گردد. هرچند اخلاق جمع خُلق است و خلق یک حالت نفسانی است؛ اما از آنجا که انسانها بر اساس این حالات نفسانی اقداماتی را انجام می دهند، به آن اقدامات و اعمال نیز که در واقع آداب زندگی هستند، در یک نگاه عام تر اخلاق می گویند.

آنچه در مفهوم اخلاق در اینجا مورد نظر ماست، مفهومِ «چگونه بودن و چگونه  عمل کردن» است؛ زیرا به فرمودة شهید مطهری: «اخلاق، علم چگونه زیستن، چگونه بودن و چگونه مردن است. چگونگیِ زیستن شامل رفتار و ملکات می شود؛ یعنی انسان چگونه باید رفتار کند و چگونه ملکاتی داشته باشد تا از نظر روحی دارای ماهیت و واقعیت با ارزش و مقدسی شود؟»؛[7] زیرا یکی از پرسشهای اساسی در مطالعات اخلاقی آن است که چگونه فردی باشیم و چه فعلی را باید انجام بدهیم؟[8]

بنابراین توجه به مسائل اخلاقی هنگام خرید و مصرف، به معنای این است که نسبت به نحوة مصرف و تأثیر خریدمان، نه تنها نسبت به خود؛ بلکه نسبت به جهان پیرامونمان احساس مسئولیت کنیم. البته مصرف کنندگان اخلاقی، هیچ یک از ملاکهای قیمت و کیفیت را نادیده نمی گیرند؛ بلکه برخی معیارهای اضافه تر و گاه مقدم تر را در فرایند تصمیم گیری برای خرید، به کار می بندند. آنها برای ترجیج یک محصول بر دیگری، انگیزه های مختلف سیاسی، مذهبی، معنوی، زیست محیطی و اجتماعی نیز دارند.[9]

به هر حال داشتن نگاه اخلاقی به مسئلة خرید و مصرف در زندگی فردی و اجتماعی و رعایت بایدها و نبایدهای آن، از جمله بایسته های زندگی امروزی و خواستة وجدانهای بیدار در مناطق مختلف دنیاست که به نظر می رسد با بهره گیری از آموزه های عقلانی و دستورات اسلامی در حوزة اخلاق اقتصادی، هرچه بیش تر محتوا و صورت زندگی ما به سبک زندگی انسانی و اسلامی، شبیه تر خواهد شد.

برخی از بایدها و نبایدهای مصرف و خرید عبارتند از:

1. هدفگذاری و توجه به ضرورتها و اولویتها در خرید

ممکن نیست که انسان، هیچ هدف و آرزویی نداشته باشد؛ چون آزادِ مطلق زندگی کردن، گذشته از اینکه امری ناممکن و محال می باشد، مساوی با خروج از انسانیّت است.[10] انسان موجودی مسئول و مختار است و به این جهت همواره در فعالیتهای اختیاریِ خود، هدفی را در نظر می گیرد و کارهای خود را برای رسیدن به آن هدف انجام می دهد.

به طور قطع، خرید هدفمند و پیش بینی شده، از یک سو مانع اسراف و اتلاف مال می شود و از سوی دیگر، موجب رفع نیازهای واقعی و ضروری خواهد بود. در نتیجه، در سایة داشتن هدف در خرید کالا، از بازارگردی بی هدف و پرسه زنی در پاساژها در امان خواهیم بود. به این دلیل «پرهیز از خرید دلبخواهی» و «توجه به مصرف مسئولانه» دو مشخصة اصلی مصرف اخلاقی بیان شده است.[11]

2. بی توجهی به برچسبها (مارکها و بِرَندها)[12]

امروزه برخی از افراد در خرید لوازم زندگی، به ویژگی هایی از جمله ارزانی و دوام اجناس توجه می کنند که در برخی موارد ممکن است قابل توجیه و تحسین باشد و برخی موارد نیز طبق مُد بودن، بِرَند بودن، خارجی  بودن، شیک  بودن و منحصر به فرد  بودن را ملاک قرار می دهند. این در حالی است که عقل حکم می کند نام و نشان تجاری و مارک و برند، همیشه و همه جا تضمین کنندة سلامت و دوام کالا و خدمات نیست.

به نظر می رسد علت اهمیت یافتن مارک و نشان تجاری در روزگار ما آن است که در جامعة سنتی و پیشامُدرن، فروشنده عنصر مهم و تأثیرگذار بر انتخابهای مشتری نبود؛ اما در شیوة جدید، فروشنده بخشی از نمایش و وسیلة ترغیب مشتریان به خرید بیش تر است. صاحبان سرمایه و صنعت با هنرمندیِ تمام و با ویترین سازی از کالاهای معمولی، به دنبال تغییر مبدأ میلِ افراد و ورود به حریم تصمیم گیری و انتخابهای آنها در حوزة خرید و مصرف هستند. در نتیجه نگرشها، ذایقه ها و اولویتهای مصرف کننده به سمت هدفگذاریِ تولیدکننده حرکت خواهد کرد.

تبلیغات و بازاریابی به عنوان دو بخش غول پیکر اقتصاد [جهانی]، به صورتی کامل و همه جانبه بر این اساس پایه گذاری شده اند که ما به خریدهای مصرفیِ خود ادامه دهیم و فرزندان ما نیز این راه را ادامه دهند.[13]

باید توجه داشت که نداشتن آرمانها و اهداف الهی در مصرف و دنباله روی کورکورانه از نشانها و برندها یعنی افتادن در مسیر تجمّل، مصرف گرایی و تبدیل شدن به وسیلة مصرف که فرد را به طور کلی از آرمانها و اهداف انسانی خود غافل و منصرف می کند و آن می شود که قرآن کریم می فرماید: ]وَ الَّذينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْوىً لَهُم [[14]؛ «و كسانى كه كفر ورزيده اند (از لذايذ دنيا) بهره مند مى شوند و مى خورند، همان گونه كه چهارپايان مى خورند (خوردن و تنعّم را هدف اصلى زندگى مى بينند) و (سرانجام) آتش جايگاه آنهاست.»

3. پرهیز از خرید و مصرف کالاهای حرام

در آموزه های اسلامی حفظ و تقویت سلامت فکری و جسمی، یکی از شاخصهای مهم مصرف به شمار می آید؛ یعنی مصرف باید به گونه ای باشد که به سلامت انسان زیان وارد نسازد. از این رو، در حوزة سلامت فکری و فرهنگی «هر محصولی که برای گمراه کردن مردم تولید شده باشد، چه در عالم خارج این گمراهی رخ دهد یا ندهد»[15] از جمله آثار و محصولات ضالّه است.

قرآن کریم محصولاتی را که به فکر و سلامت روحی و روانی انسان زیان برساند «لهو الحدیث» شمرده و مصرف آنها را ممنوع ساخته است: ]وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَري لَهْوَ الْحَديثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ[[16]؛ «بعضی از مردم سخنان بیهوده می خرند تا (با آن مردم را) بدون علم از راه خدا بازدارند و آن را مسخره می گیرند. آنان عذاب خوارکننده ای دارند.»

این آیه دربارة کسی نازل شده است که با قصه سرایی و سخنان بیهوده، مردم را از معارف دین دور می کرد.[17]

همچنین، مسکرات و مخدّرها (آشامیدنیها و مواد مست کننده و زایل کنندة عقل) و نیز ابزارهای لهو و لعب، از جمله مواردی هستند که در سبک زندگی اسلامی جایی ندارند. قرآن کریم اجازة خرید و فروش و نگهداری اینگونه موارد را نمی دهد و می فرماید: ]يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون[[18] و در توضیح آن گوشزد می کند که: ]إِنَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُون[[19]؛ «جز اين نيست كه شيطان مى خواهد ميان شما در (ارتكاب و اعتياد به) شراب و قمار، دشمنى و كينه بيفكند و شما را از ياد خدا و از نماز بازدارد، پس آيا دست بردار هستيد؟»

امام صادق (ع) می فرماید: «لَا يُصَلّى  فِي  بَيْتٍ  فِيهِ  خَمْر أَوْ مُسْكِر؛[20] در خانه ای که خمر یا مسکرات در آن وجود داشته باشد، نماز خوانده نشود!» همچنین، از همنشینی و حضور در مجلس شرابخواری نهی کرده، می فرماید: «لَا تُجَالِسُوا شُرَّابَ الْخَمْرِ فَإِنَّ اللَّعْنَةَ إِذَا نَزَلَتْ عَمَّتْ مَنْ فِي الْمَجْلِسِ؛ با افراد شراب خوار همنشینی نکنید؛ زیرا وقتی لعنت و عذاب نازل شود همه حاضران در مجلس را شامل می شود.»[21]

با این توضیحات، روشن می شود که در سبک زندگی اسلامی، خرید و فروش ابزارها و کالاهایی که مردم را به امور کم اهمیت و مضرّ به روح و جسم انسان، سرگرم می سازد و به این وسیله قدرت تفکر و خلاقیت انسان را زایل می کند و آنها را از برنامه ها و وظایف جدی باز می دارد، ممنوع شمرده شده است. به همین جهت، یکی از بایدهای خرید و مصرف در رویکرد اسلامی «پرهیز از خرید کالاها و ابزارهای حرام» می باشد.

4. خرید کالای ایرانی

خرید کالای ایرانی و حمایت از تولید داخلی در شرایط فعلی اقتصاد کشور ما، امری کاملاً عقلانی و قابل دفاع است که مقام معظم رهبری> بارها بر آن تأکید کرده اند؛ ولی این موضوع با کمال تأسف از سوی مسئولان و بسیاری از مردم مورد غفلت واقع شده است، به گونه ای که هر روزه شاهد جولان کالاهای وارداتی در بازارهای داخلی هستیم. به عنوان نمونه، در گزارشها آمده بود: «ارزش بازار مصرف لوازم خانگی در کشور حدود 20 هزار میلیارد تومان است که در حال حاضر بیش از 15 هزار میلیارد تومان (75 درصد) آن در دست خارجیهاست و میزان واردات لوازم خانگی هفت برابر خودرو است و با این لحاظ می توان با قاطعیت اعلام کرد که هیچ کالایی به اندازة لوازم خانگی وارد کشور نمی شود.»[22]

جالب است بدانید که آمار و ارقام منتشر شده از سوی مراکز رسمی و قانونی، از واردات عجیب و غریب از کشورهای مختلف حکایت دارد! از خلال دندان تا کلنگ، پیانو و دسته بیل از چین، اسب از آلمان، آب پرتقال از اتریش، واکس، شامپو، کفش و جوجه از فرانسه، لوازم جشن کریسمس و کلاه گیس و ریش مصنوعی از دوبی و ده ها و صدها قلم و کالای دیگر که در آمار شهریورماه سال جاری منتشر و موجب تعجب فعالان اقتصادی شد.[23]

همچنین، بنا بر آمار گمرک، واردات کالاهایی که در داخل کشور تولید می شود، در سال جاری نیز ادامه داشته است؛ اما در میان آنها کالاهایی یافت می شود که واردات آنها عجیب به نظر می رسد. بر این اساس، در 5 ماه ابتدای سال جاری،5/6 تن سنگ پا به ارزش 37 میلیون تومان برابر با 13 هزار دلار به کشور آمده است.

همچنین، یک میلیون و 629 هزار کیلوگرم زغال به ارزش 8/4 میلیارد تومان، و نیز 101 هزار کیلوگرم خلال چوب کبریت به ارزش 490 میلیون تومان از جمله کالاهای وارد شده به کشور بوده است، در حالی که تولید چوب کبریت و زغال، نیاز به تکنولوژی بالایی ندارد.[24]

گفتنی است که ایران، یکی از تولیدکنندگان بزرگ پوست دام، به ویژه دام سبک در دنیاست؛ اما در سال جاری 5/18 تن پوست کامل حیواناتی مانند گاو و اسب به ارزش 144 هزار دلار به ایران آمده است. در سال جاری، 280 میلیارد تومان رخت آویز به وزن 33 هزار کیلوگرم و 80 کیلوگرم چوب پنبه به ارزش 912 دلار به کشور وارد شده است. از سایر کالاهای عجیبی که در سال جاری به کشور آمده می توان به واردات طناب و ریسمان، کاغذ سیگار و میخ اشاره کرد.[25] اخیراً نیز با ادعای احتمال بروز مشکل در تأمین آب آشامیدنی مردم، یکی از برنامه های دولت برای رفع این مشکل، واردات آب از کشورهای همسایه اعلام شد.[26]

طبیعی است که واردات این اجناس به وسیلة دولت و مصرف آن از سوی متقاضیان، باعث تعطیلی واحدهای صنعتی کوچک و بیکاری هزاران کارگر ایرانی، خارج شدن دلارهای حاصل از درآمدهای نفتی از کشور، ضربه به بنیاد تولید کشور، موجب وابستگی کشور و وسیلة اشتغال زایی برای بیگانگان خواهد بود.

قطعاً آنچه پای محصولات وارداتی بیگانه را به خانه های ایرانی باز می کند، افزون بر سیاستهای غلط و سودجویی قاچاقچیان «تقاضا و میل مردم به تهیة کالای خارجی» است. به طور حتم، یکی از راه های مؤثر در مبارزه با قاچاق کالا و ورود محصولات خارجی، کور کردن تقاضا و تقبیح مصرف کالاهای غیر ایرانی است و این مهم به انتخاب خانواده های ایرانی در خرید و مصرف کالا بستگی دارد.

روشن است كه به کمک غیرت ایرانی در مصرف کالای داخلی، در کنار تلاش حداكثري مسئولان ایران اسلامی براي اتكا به اقتصاد بومي و به حداكثر  رساندن توليدات داخلي، و رونق بخشی به صادرات، و همچنین استخراج و استحصال معادن متنوع و توسعة محصولات كشاورزي، با وجود تنوع فصلي در ایران، مي توان بدون نیازمندی به محصولات خارجی، جامعة توسعه  يافته و زندگی بهتری داشت.

به این جهت، مقام معظم رهبری> می فرماید: «یک بُعد دیگر مسئلة  تعادل در مصرف و مدیریت مصرف این است که ما از تولید داخلی استفاده کنیم. این را همة  دستگاه های دولتی توجه داشته باشند-  دستگاه های حاکمیتی، مربوط به قوای سه گانه - سعی کنند هیچ تولید غیر ایرانی را مصرف نکنند. همت را بر این بگمارند. آحاد مردم هم مصرف تولید داخلی را بر مصرف کالاهایی با مارکهای معروف خارجی - که بعضی فقط برای نام و نشان، برای پُزدادن، برای خودنمایی کردن، در زمینه های مختلف دنبال مارکهای خارجی می روند - ترجیح بدهند. خود مردم راه مصرف کالاهای خارجی را ببندند.»[27]

همچنین، با مرور بیانیه های عالمان شیعه در حراست و حمایت از سرمایه  های ملی کشور ایران اسلامی در دوره های مختلف، چنین بر می آید که آنان بر مبنای اصول: نفی سَبیل، حرمت دوستی با کفار، حرمت تشبّه به کفار و... به وجوب استفاده از کالاهای داخلی و حرمت محصولات خارجی فتوا داده  اند. علاوه بر آن، دو قاعدة: وجوب حفظ نظام و حرمت اختلال در نظام، مبنای حقوق و تکالیف اجتماعی مردم به شمار می آید و دلیل محکمی بر لزوم خرید کالای ایرانی و اجتناب از مصرف تولیدات خارجی باشد.[28]

5. پرهیز از زیاده خواهی

فروشگاه  های کالاها مملو از گزینه های مختلف است. می توانیم هر نوع کالا و محصولاتی را انتخاب کنیم؛ هر شکلی که بخواهیم، با هر بسته بندی که دوست داشته باشیم؛ اما لازم است بدانیم: بنابراین، افراد از نظر نوع تصمیم گیری به دو گروه تقسیم می شوند: «قناعت گرها» در برابر «زیاده خواه ها»؛ قناعت گرها افردی هستند که قادرند چیزهایی را برگزینند که معیارهای حداقلی شان را برآورده می کند، و به دنبال «آنچه کافی است» هستند؛ اما زیاده خواه ها افرادی هستند که به دنبال همة گزینه های ممکن هستند. از این رو، برای زیاده خواه ها تصمیم گیری مشکل تر است؛ زیرا آنها باید مطمئن شوند که همة گزینه ها را بررسی کرده اند. به علاوه، پژوهشگران دریافته اند که زیاده  خواهی، دشواریهایی را با خود می آورد، از جمله:  افسوس خوردن از اینکه بهترین انتخاب را نکردند یا انتظار افسوس را در آینده دارند؛ تشدید توقعها؛ که هر قدر گزینه های در دسترس ما افزایش می یابند، توقع ما نیز بیش تر می شود؛ زیاده خواه ها ناراضی  تر هستند، و سطوح بالاتری از افسوس، افسردگی و روان  رنجورخویی را تجربه می کنند.[29]

با این توضیح، هنگام تصمیم گیری، شما کدام نوع از تصمیم گیرندگان هستید؟ آیا دوست دارید پیش از تصمیم نهایی، همة گزینه ها را بررسی کنید یا غالباً به دنبال گزینه ای هستید که مطابق نیاز شماست؟ اگر تمایل دارید که تمام گزینه های ممکن را بررسی نمایید، خود را برای دشواریهای برآمده از زیاده خواهی آماده کنید.

6. پرهیز از اسراف

اجتناب از اسراف، از دیگر دستورات اخلاقی پردامنه و بحث برانگیز در رفتار اقتصادی افراد، شرکتها و سازمانها است. اسراف به معنای «تجاوز كردن و گذشتن از حد در هر كارى است كه انسان آن را انجام مى دهد.»[30] و به فرمودة امام صادق (ع): «إِنَّمَا الْإِسْرَافُ  فِيمَا أَتْلَفَ الْمَالَ، وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ؛[31] هرچه موجب تلف شدن مال و ضرر به بدن گردد، اسراف خواهد بود.»

اسراف در آموزه های اسلامی، به شدت مورد نهی قرار گرفته است و در قرآن از انسانهایی که روح مصرف گرایی دارند و همواره در پی پاسخگویی به نیازهای کاذب و زیاده خواهانة خود هستند، به عنوان افرادی یاد شده است که از نگاه مهرآمیز خداوند متعال بی بهره اند: ]وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفين[.[32]

امام علی (ع) می فرماید: «وَ السَّرَفُ مَتْوَاة؛[33] اسراف، وسیلة تباهی و نابودی زندگی است.»؛ زیرا اسراف، موجب هدر رفتن ثروت و نوعی تجاوز به حقوق دیگران و خروج از مرز اعتدال است.

در نارواییِ اسراف (در خرید و مصرف) تردیدی نیست؛ زیرا در زندگی دنیا و آخرت انسانها آثار زیانباری بر جای می گذارد؛ ولی آنچه نیاز به توجه و بررسی دقیق تری دارد، ارائة معیارهایی برای شناسایی مصادیق اسراف در زندگی است. این معیارها را می توان از مسیر مطالعه و تحلیل آیه ها و روایتهای معتبر به دست آورد: 1. اتلاف و تضییع مال؛ 2. مصرف بالاتر از سطح زندگی عمومی؛ 3. مصرف فراتر از توان مالی؛ 4. بخشش بیش از حد؛ 5. صرف مال در معصیت و گناه؛ 6. عدم رعایت اولویت در به کارگیری سرمایه های شخصی و ملی و... از جمله معیارهای اساسی اسراف از نگاه قرآن، حدیث و کلمات فقهای اسلامی است.[34]

به نظر می رسد امروزه که ایران اسلامی از سوی دشمنان آماج تحریمها و تهدیدهای اقتصادی است، اسراف در خرید و مصرف، نوعی همراهی با دشمن و کمک به نقشه های آنهاست. به فرمایش مقام معظم رهبری>: «اسراف در نان، اسراف در آب، اسراف در برق، اسراف در مصالح ساختمانی، اسراف در انواع و اقسام کالاهای گوناگون، اسراف در اسباب بازی بچه ها و در مسائل تجملاتی، همان کاری را با کشور می کند که دشمن می خواهد! او از آن طرف به وسیلة نفت و به وسیلة تحریم اقتصادی و انواع و اقسام ضربه ها بر ملت ایران ضربه وارد می کند. از این طرف هم خود ما با اسراف و صرفه جویی نکردن، ضربة او را تکمیل می کنیم!»[35]

در این میان، وظیفة مسئولان دولتی بیش از مردم عادی است؛ ولی با کمال تأسف در اخبار رسمی منعکس شد که: «مسئولان جهاد کشاورزی استان فارس (شهرستان فسا و داراب) برای تنظیم بازار، اقدام به دفن بیش از 1700 تن سیب زمینی نمودند. اتفاقی که علاوه بر حاشیه دار  بودن آن، مبلغ 620 میلیون تومان از پول بیت المال را به زیر خاک برد. موارد مشابهی چون دفن خیار، گوجه فرنگی و هندوانه نیز در این استان رخ داده است که زمین کشاورزی با بار درون آن، شخم خورده است. این در حالی است که بسیاری از مردم در تأمین مایحتاج روزمرة خود در تنگنا هستند و آمارهای فراوانی از فقر و گرسنگی در کشورمان اعلام می شود.»[36]

7. توجه به فرودستان و نیازمندان جامعه

یکی دیگر از بایدهای اخلاقی در مصرف، توجه به زندگی نیازمندان و محرومان و تأمین  بخشی از هزینه های زندگی آنان است، گرچه متأسفانه امروزه با توسعة ارتباطات و به دلیل کمرنگ شدن ارزشهای دینی و سلطة رسانه های جمعی، زندگی بشر به سمت رفاه فردی یا فردگراییِ افراطی سوق یافته و بسیاری از افراد را از دلسوزی و خدمت به دیگران، به خصوص فرودستان و نیازمندان باز داشته است.

فردگرایی افراطی بر لذت فردی و خواسته های شخصی فرد استوار است؛ یعنی حالتی که در آن، فرد جز خواسته های خود، به چیز دیگری نمی اندیشد و در این میان تلاش می کند خود را از سنّتها و الزامات زندگی اجتماعی رها سازد. در صورتی که در مقابل آن، جمع گرایی وجودِ یک سری تعهدهای گروهی و متقابل میان اعضای جامعه را ایجاب می کند که افراد موظف به اجرای آنها هستند و این لازمة زندگی اجتماعی است.

یافته های روانشناختی، این نکته را تأیید می کند که جمع گرایی و توجه به نیازها و خواسته های دیگران در نهاد انسان، به ودیعت گذارده شده است. انسان به لحاظ روانشناختی، توانایی این را دارد که علاوه بر منافع شخصی، به منافع دیگران نیز بپردازد. گونه ای از حبّ ذات در طبیعت انسان وجود دارد؛ اما این تمام طبیعت انسان نیست. انسان در یک رشد اخلاقی می تواند از حصار خودخواهی و منفعت طلبی خارج شده، به ایثار و دیگرخواهی برسد.

خداوند متعال همراه با حبّ ذات، عناصر دیگری مانند: عقل، فطرت، عشق و عاطفه را در نهاد انسان گذارده است تا آدمی با آنها از حصار خودطلبیِ افراطی بیرون آید. این همان «دیگر گروی» است که در اخلاق هنجاری از جمله نظریه های نتیجه گرا به شمار می آید که مبنای عمل یا قاعدة اخلاقی را بیش ترین خیررسانی به دیگران، فارغ از منافع شخصی می داند.[37]

برای تبیین و توجیه «به فکر دیگران بودن» و «سودرسانی» به آنها، کافی است نظری به منابع دینی بیفکنیم تا ببینیم بر اساس آموزه های قرآن و روایات، «احسان»،[38] «امر به معروف و نهی از منکر»،[39] «خیرخواهی»،[40] و «انفاق»[41] از جمله اصول اساسی در اخلاق اجتماعی است که نشان می دهد انسان علاوه بر منافع شخصی، لازم است منافع دیگران را نیز در نظر بگیرد و برای تأمین آنها تلاش نماید.

اساساً مال و داراییِ انسان، باید تنها در دو راه مصرف شود و غیر از آن دو، هرچه باشد، تباه کردن سرمایه و دارایی است: یکی مصرف شخصی و دوم مصرف آخرتی. این سخن، مضمون کلام جناب ابوذر) است که فرمود: «اجْعَلِ الدُّنْيَا دِرْهَمَيْنِ دِرْهَماً أَنْفَقْتَهُ عَلَى عِيَالِكَ وَ دِرْهَماً قَدَّمْتَهُ لآِخِرَتِكَ وَ الثَّالِثُ يَضُرُّ وَ لَا يَنْفَعُ لَا تُرِدْه...؛[42] دنیا را دو درهم قرار بده؛ یک درهم را برای عیال خود هزینه کن و درهم دیگر را برای آخرت خود قرار بده؛ درهم سوم را که بر تو ضرر دارد و نفعی نخواهد داشت، نخواسته باش».

با این توصیف، یکی از بایدهای اخلاقی در مصرف، توجه به نوع دوستی است که با پرداخت حقوق الهی (خمس، زکات، انفاق، صدقه و...) و قناعت، نمودار می گردد؛ چون روح و محتوای فرهنگ دینی ما بر پایة «صمیمیّت»، «تعاون» و «همدردی» استوار است.

همچو خورشید به ذرّات جهان قسمت کن
گر نصیب تو زِ گردون همه یک نان باشد

زندگی عالمان و بزرگان شیعه نیز نشان می دهد که با ساده زیستی، قناعت و مصرف هدفمند، می شود دیگران را نیز در کنار سفرة خود میهمان کرد تا از این طریق، دنیای خود را مزرعة آخرت خود گرداند.

یکی از عالمان برجسته که وی را تندیس پارسایی نامیده اند، آیت الله حاج شیخ غلامرضا یزدی) (معروف به فقیه خراسانی) بود. روزی یکی از ارادتمندان ایشان، یک تخته قالی خوب به وی هدیه کرد. ایشان به صندوقدار خود گفت: فوراً آن را بفروش و پول آن را به فلان صندوق واریز کن تا طلاب نیازمند از آن استفاده کنند.[43]

یکی از شاگردان مرحوم آیت الله بروجردی) نقل کرده است: «ایشان به درد پا دچار بودند. به همراه ایشان در سفری به آب گرم محلات بودم. چند روزی در آنجا توقف نمودیم؛ چون مردم فقیر و مستضعف آن ناحیه از حضور آقا مطلع شدند، تعداد زیادی برای زیارت ایشان به محل اقامت وی آمدند. یک روز آقا دستور دادند چند رأس گوسفند خریداری و ذبح نموده و گوشت آنها را بین فقرا و نیازمندان تقسیم کردند. به هنگام نهار سه سیخ کباب در میان سفره نهادند که آقا میل کنند؛ ولی آقا نان و ماست و خیار میل می فرمودند و هیچ توجهی به کبابها نداشتند. سؤال کردیم که چرا میل نمی فرمایید؟ فرمود: غیرممکن است من از کبابی که بوی آن به مشام فقرا رسیده، استفاده کنم! ما هم به احترام ایشان از آن کبابها نخوردیم تا آنکه آن کبابها را بردند و به فقرای مجاور دادند.»[44]

دربارة مرحوم آیت  الله کلباسی) که تقوای او در میان مردم اصفهان ضرب المثل بود، نوشته اند: ایشان هنگامی که کالایی گران می شد، آن را نمی خرید و مصرف نمی کرد تا با فقرا همدردی و مشارکت داشته باشد.[45]

خدمتکار مرحوم امام) نیز نقل می کند: «روزی برای بیت امام مقدار زیادی پرتقال خریدم. وقتی امام پرتغالها را دیدند، اعتراض کرده و فرمودند: بروید مقدار اضافی آن را پس بدهید! گفتم: چون ارزان بود، خریدم. ایشان گفتند: دو تا گناه کردید؛ یکی اینکه این همه پرتغال مورد نیاز ما نبود؛ دوم اینکه حالا که ارزان بود، شاید کسی که تاکنون نتوانسته بود پرتغال بخرد و امروز می توانست تهیه کند. بنابراین، باید اینها را پس بدهید. گفتم: پس دادن خیلی مشکل است و شاید اصلاً پس نگیرد. فرمودند: پس شما پرتغالها را پوست بکنید و شب که مردم برای نماز می آیند، آنها را بیاورید و بین آنها تقسیم کنید تا همه بخورند. شاید این طوری خداوند از سر تقصیر شما بگذرد.»[46]

بنابراین، همگان می توانند با الگوگیری از سیرة عالمان ربانی در روابط اقتصادی خود، منافع جمعی را مدّ نظر بگیرند و با به یاد دیگران بودن و گره گشایی از مشکلات آنان، از خودمحوری و خودخواهی اجتناب کنند؛ زیرا آیة: ]إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها[[47] نشان می دهد که عمل انسان گم نمی شود؛ بلکه آثار نيك و بد اخلاق و اعمال در دنیا و آخرت به آدمی بر مى گردد و انسان در سر سفرة عمل خود می نشیند؛ چون میان عمل و عامل، پیوندی ناگسستنی برقرار است.

________________________________________

[1]. برخی جامعه‌شناسان غربی (ژان بودریار فرانسوی) قائل به این نظریه هستند. جهت مطالعۀ بیش‌تر ر.ک: مصرف، رابرت باکاک، ترجمه خسرو صبری دشتی، نشر شیرازه، تهران، 1381ش، صص 100 –  102.

[2]. مُترَف از «التُّرفَة» به معنی بيمارى مال‌پرستى و نعمت‌زدگى است که فرد از فرط ثروت، داراییهای خود را در راه معصیت الهی به مصرف می‌رساند. (مجمع ‌البحرین، فخرالدین طریحی، تحقیق: سید احمد حسینی، مکتبۀ‌ النشر الثقافۀ ‌الاسلامیۀ، قم، چاپ دوم، 1408ق، ج 5، ص30)

[3]. «همانا قارون از قوم موسى بود (پسر عموى موسى و مأمور دريافت ماليات فرعون از بنى‌اسرائيل)، پس بر آنان تعدّى و ستم نمود و از گنجينه‏هاى اموال، آن اندازه به او داده بوديم كه كليدهاى آنها بر گروه نيرومند سنگينى مى‏كرد. (به ياد آر) زمانى كه قومش به او گفتند: سرمستى مكن؛ زيرا خداوند سرمستى‏كنندگان را دوست ندارد و در آنچه خداوند به تو داده، خانه آخرت را بطلب، و سهم خود را از (عمر و مال) دنيا فراموش مكن (و تحصيل آخرت كن) و (به ديگران) نيكى كن، همان‏گونه كه خدا به تو نيكى كرده است، و در روى زمين در جستجوى فساد مباش؛ زيرا خداوند فساد انگيزان را دوست ندارد.» قصص/ 76 - 77.

[4]. «پس چرا از اجتماعات انسانى پيش از شما (مانند قوم نوح و هود و صالح و لوط() صاحبان عقل و درايتى نبودند كه (مردم را) از فساد در روى زمين باز دارند (تا آن‌گونه گرفتار عذاب نگردند)؟ جز اندكى از آنها كه نجاتشان داديم (مانند پيامبران و پيروان آنها) و آنان كه ستم كردند، تنعّم و كامرانى خود را دنبال كردند و همه گنهكار بودند.» هود/ 116.

[5]. شعراء/ 151 - 152.

[6]. لغت‌نامه دهخدا، علی‏اکبر دهخدا، به کوشش غلامرضا ستوده و دیگران، نشر دانشگاه تهران، 1385ش، ج 1، ص 1537؛ معجم مقاییس اللغۀ (6 جلدی)، احمد بن فارس، محقق/ مصحح: عبدالسلام محمد هارون، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، چاپ اول، بی‌تا، ج ‏2، ص 214؛ المفردات فی الفاظ القرآن ‌الکریم (1‌ جلدی)، حسین بن محمد راغب اصفهانی، دار القلم، بیروت، چاپ اول، بی‌تا، ج 1، ص 297.

[7]. مجموعه آثار استاد شهید مرتضی مطهری، نشر صدرا، تهران، 1374ش، ج 13، ص 714.

[8]. بر همین پایه، در گذر زمان از سوی فیلسوفان اخلاق، نظریه فضیلت‌گرایی در پاسخ به سؤال نخست شکل یافته و نظریات وظیفه‌گرایی و پیامدگرایی نیز در جواب سؤال دوم مطرح گردیده که در کتابهای تخصصیِ فلسفه اخلاق، معرفی و تبیین شده است.

[9]. مصرف به مثابه فعل اخلاقی؛ خوانش انتقادی رویکردهای فلسفی به مصرف، علی اصغر هاشم‌زاده، دوفصلنامه پژوهشی اخلاق وحیانی، سال سوم، ش پیاپی 7، پاییز و زمستان 1393ش.

[10]. خدا در زندگی انسان، مرتضی مطهری، نشر صدرا، قم، چاپ دوم، اردیبهشت 1393ش، ص 19.

[11]. همان.

[12]. طبق تعریف انجمن بازاریابی آمریکا، مارک، برند[Brand] یک نام، عبارت، طرح، نماد یا هر ویژگی دیگری است که مشخص‌‌ کننده خدمات یا فروشنده محصولی خاص باشد که با آن از دیگر محصولات و خدمات مشابه متمایز می‌گردد. عنوان قانونی برای برند، نشان تجاری است. ( Dictionary». American Marketing Association) البته فرهنگستان زبان و ادب فارسی واژه «نما نام» را به جای «برند» برگزیده است. (ر.ک: فرهنگ واژه‌های مصوّب فرهنگستان، دفتر هفتم)

[13]. بخور، بنوش و خوش باش؛ هزینه‌‌های واقعی اعتیاد ما به مصرف، مادلین بونتینک، ماهنامه سیاحت غرب، ش 57، فروردین 1387ش.

[14]. محمد-/ 12.

[15]. شاخصهای سبک زندگی اسلامی، جمعی از نویسندگان، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی)، قم، چاپ اول، بهار 1394ش، ص 413.

[16]. لقمان/ 6.

[17]. تفسیر المیزان، سید محمدحسین طباطبایی، ترجمه موسوی همدانی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، 1374ش، ج 16، ص 212.

[18]. «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! جز اين نيست كه شراب و قمار و بتهاى نصب شده (عبادت آنها و قربانى براى آنها و خوردن گوشت آن قربانى) و تيرهاى قرعه قمار، نجس و پليد و از اختراعات شيطان است، پس از آنها دورى كنيد، شايد رستگار گرديد.» مائده/90.

[19]. همان/ 91.

[20]. الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، دار الحدیث، قم، چاپ اول، 1429ق، ج 6، ص 378، ح 5330.

[21]. من لایحضره الفقیه، محمد بن علی بن بابویه قمی (صدوق)، انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم، چاپ دوم، 1413ق، ج 4، ص 57، ح 5090.‏

[22]. حمیدرضا غزنوی (دبیر انجمن صنفی کارآفرینان ایران) در یک نشست خبری درباره وضعیت بازار لوازم خانگی ایران اظهار کرد: «75 درصد بازار لوازم خانگی ایران در اختیار بیگانگان است.» روزنامه کیهان، تاریخ: 5/11/1394، کد خبر: ۶۶۵۷۴.

[23]. همان، تاریخ: 3/8/1394، کد خبر: ۵۸۹۳۵، با عنوان: واردات بی‌رویه، از خلال دندان تا مدیر!

[24]. پایگاه خبری تحلیلی صراط نیوز، تاریخ: 4/7/1394 با عنوان: عجیب‌ترین کالاهایی که امسال وارد شد.

[25]. همان.

[26]. سخنان رئیس‌جمهور در گفت‌گوی زنده تلویزیونی، تاریخ: 12/5/1395.

[27]. بیانات رهبری معظم> در دیدار با کارگزاران نظام، تاریخ:  3/5/1391ش.

[28]. ر.ک: مقاله نگارنده با عنوان: مصرف کالای ایرانی؛ راهکار مبارزه در جنگ اقتصادی، ماهنامه مبلغان، ش 192.

[29]. روانشناسی مثبت‌نگر (نظریه‌ها، پژوهشها و کاربستها)، کیت هفرن – ایلونا بونیول، مترجمان: محمدتقی تبیک – محسن زندی، دار الحدیث، قم، چاپ اول، 1394ش، ص100.

[30]. ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، نشر مرتضوی، تهران، چاپ دوم، 1374ش، ج 2، ص 210.

[31]. الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، دار الحدیث، قم، ج 13، ص 162، ح 12777.

.[32] انعام/ 141. امام صادق% نیز فرمود: «إِنَّ الْقَصْدَ أَمْرٌ يُحِبُّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ إِنَّ السَّرَفَ‏ أَمْرٌ يُبْغِضُهُ اللَّهُ حَتّى‏ طَرْحَكَ النَّوَاةَ؛ فَإِنَّهَا تَصْلُحُ‏ لِشَيْ‏ءٍ، وَ حَتّى‏ صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِكَ؛ میانه‌روی امری است که خداوند آن را دوست دارد و اسراف امری است که خداوند را به خشم می‌آورد؛ حتی در اینکه هسته خرمایی را دور بیاندازی؛ زیرا به کاری می‌آید و حتی اینکه زیادی نوشیدنیت را بیرون بریزی.» الکافی، چاپ دار الحدیث، ج 7، ص 339، ح 6208.

[33]. همان، ح 6210.

[34]. ر.ک: مقاله معیارهای فقهی اسراف، سید محمدکاظم رجایی و مهدی خطیبی، فصلنامه علمی-  پژوهشی اقتصاد اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی)، قم، ش45، بهار 1391ش.

[35]. بیانات مقام معظم رهبری> در حرم مطهر رضوی%، تاریخ 1/1/1377ش.

[36]. هفته نامه 9 دی، تاریخ: 7/9/1394، ش 210، ص 7.

[37]. ر.ک: مقاله بررسی نظریه دیگر گروی در نظام اخلاقی قرآن، محمدامین خوانساری و هادی صادقی، دار الحدیث، قم، (در دست انتشار).

[38]. قصص/ 77: ]أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدين[.

[39]. آل ‌عمران/ 104: ]وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون[.‏

[40]. اعراف/ 62: ]فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَ نَصَحْتُ لَكُمْ وَ لكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحين[.

[41]. بقره/ 195: ]وَ أَنْفِقُوا في‏ سَبيلِ ‌اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَيْديكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ[.

[42]. من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 282، ح 2456.

[43]. تندیس پارسایی؛ نانوشته‌هایی از زندگی و مکارم اخلاقی آیت الله حاج غلامرضا یزدی)، محمد کاظمینی، نشر تشیع، قم، 1378ش، ص 110.

[44]. اصلاح الگوی مصرف از منظر اخلاقی، به کوشش: علیرضا موفق، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، چاپ اول، 1392ش، ص 241.

[45]. همان، ص 250.

[46]. پا به پای آفتاب؛ گفته‌ها و ناگفته‌ها از زندگی امام خمینی)، امیر رضا ستوده، نشر پنجره، تهران، 1380ش، ج 2، صص 144 – 145.

[47]. اسراء/ 7: «اگر نیکی کنید به خود نیکی کرده‌اید و اگر بدی کنید به خود کرده‌اید».

برچسب‌ها: 
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.