برتری اراده خدا

11:54 - 1396/01/31
facenema
برتری اراده خدا

اراده الهی بر هر اراده دیگری تسلّط و برتری دارد و هیچ کس نمی‌تواند مانع از آن شود. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدير؛[آل‌عمران/189] و حكومت آسمان‌ها و زمين، از آن خداست و خدا بر همه چيز تواناست.» این تسلّط خداوند بر همه عالم وجود، باعث می‌شود اگر چیزی را اراده کرده باشد، حتماً اتّفاق بی افتد و کسی توان منع از آن را نداشته باشد و این با اختیار انسان منافاتی ندارد. زیرا بسیاری از امور در اختیار انسان است و می‌توانیم آنها را تغییر دهیم؛ امّا چه بسا اتّفاقی همچون مرگ در ساعتی خاص، حتمی و غیرقابل تغییر باشد. محمّدبن صالح می‌گوید: كنيزى داشتم كه از او خوشم مى‏‌آمد، به حضرت نامه نوشتم و در امر باردار ساختن او مشورت كردم. جواب آمد: "باردارش ساز، خدا هر چه خواهد مي‌كند" با او نزديكى كردم و آبستن شد، سپس بچه را سقط كرد و خودش هم مرد.»[الكافي،  ج1، ص524] می‌بینیم که حضرت با عبارت "هر چه خدا بخواهد انجام می‌دهد" راه هر گونه اعتراض بعدی را بسته‌اند. به این معنا که خداوند در مورد این کنیز اراده‌ای دارد که به هر حال اتّفاق می‌افتد و اجازه و عدم اجازه حضرت تأثیری در مرگ آن نخواهد داشت. لذا نخواستند آن مرد را از کاری که دوست دارد انجام دهد منع کنند. چنانکه علّامه مجلسی نیز ذیل همین عبارت، آن را اشاره به مرگ کنیز می‌داند.[ مرآة العقول، ج6، ص199] 

اراده حتمی خدا
اراده الهی بر هر اراده دیگری تسلّط و برتری دارد و هیچ کس نمی‌تواند مانع از آن شود. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدير؛[آل‌عمران/189] و حكومت آسمان‌ها و زمين، از آن خداست و خدا بر همه چيز تواناست.» این تسلّط خداوند بر همه عالم وجود باعث می‌شود اگر چیزی را اراده کرده باشد، حتماً اتّفاق بی افتد و کسی توان منع از آن را نداشته باشد و این با اختیار انسان منافاتی ندارد. زیرا بسیاری از امور در اختیار انسان است و می‌تواند آنها را تغییر دهد؛ امّا چه بسا اتّفاقی همچون مرگ در ساعتی خاص، حتمی و غیرقابل تغییر باشد. محمّدبن صالح می‌گوید: «كَانَتْ لِي جَارِيَةٌ كُنْتُ مُعْجَباً بِهَا فَكَتَبْتُ أَسْتَأْمِرُ فِي اسْتِيلَادِهَا فَوَرَدَ اسْتَوْلِدْهَا وَ يَفْعَلُ اللَّهُ‏ مَا يَشَاءُ فَوَطِئْتُهَا فَحَبِلَتْ ثُمَّ أَسْقَطَتْ فَمَاتَتْ؛[1] كنيزى داشتم كه از او خوشم مى‏‌آمد، به حضرت نامه نوشتم و در امر باردار ساختن او مشورت كردم. جواب آمد: "باردارش ساز، خدا هر چه خواهد مي‌كند" با او نزديكى كردم و آبستن شد، سپس بچه را سقط كرد و خودش هم مرد.» می‌بینیم که حضرت با عبارت "يَفْعَلُ اللَّهُ‏ مَا يَشَاءُ(هر چه خدا بخواهد انجام می‌دهد)" راه هر گونه اعتراض بعدی را بسته‌اند. به این معنا که خداوند در مورد این کنیز اراده‌ای دارد که به هر حال اتّفاق می‌افتد و اجازه و عدم اجازه حضرت تأثیری در مرگ آن نخواهد داشت. لذا نخواستند آن مرد را از کاری که دوست دارد انجام دهد منع کنند. چنانکه علّامه مجلسی نیز ذیل همین عبارت، آن را اشاره به مرگ کنیز می‌داند.[2] در واقع این جمله خبری از آینده آن کنیز بوده است. پس اراده خدا بر هر امری تسلّط دارد.

جایگاه اختیار انسان
چنانکه گفته شد همه امور به دست خداست؛ امّا این بدان معنی نیست که خداوند متعال افعال خود را مستقیم و بدون واسطه انجام می‌دهد؛ بلکه ذیل قواعد و سنّت‌هایی که خود خدا قرار داده است امور انجام می‌شوند. در مثال فوق اختیار آن شخص در تصمیم بر مباشرت با کنیز خود انجام شده است امّا این به معنای آن نیست که تنها سبب تولّد نوزاد، فقط مباشرت باشد. همچنین به این معنی نیست که مباشرت نکردن او با آن کنیز باعث حفظ جان آن کنیز شود. به عبارت دیگر؛ اختیار انسان تنها یکی از اسباب امور عالم است نه همه آن! نکته مهم در اینجا آن است که انسان در سعادت و شقاوت خود در دنیا و آخرت کاملاً صاحب اختیار است. چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى‏؛[نجم/39] و اينكه براى انسان بهره‌‏اى جز سعى و كوشش او نيست.» البتّه تلاش انسان، زمانی سعادت او منجر خواهد شد که مطابق با سنّت‌ها و راه‌هایی باشد که خداوند برای نیل به سعادت قرار داده است!

نتیجه اینکه؛ وقتی خداوند، زمان حتمی برای اتّفاقی قرار داده باشد؛ اختیار انسان به عنوان تنها جزئی از اسباب امور عالم، نمی‌تواند کارساز باشد.

پی‌نوشت
[1]. كلينى، محمد بن يعقوب؛ الكافي( ط- الإسلامية)، 329ق، محقق / مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد؛ ناشر: دار الكتب الإسلامية، مكان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1407 ق‏، ج1، ص524.
[2]. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى؛ مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول‏، 1110ق، محقق / مصحح: رسولى محلاتى، سيد هاشم‏؛ ناشر: دار الكتب الإسلامية، مكان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1404 ق‏، 6، ص199.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA
متن تصویر را در کادر وارد نمائید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.
Online: 182