یک مجلس و پاسخ به سی هزار پرسش فقهی

12:05 - 1396/01/18

- یحیی بن اکثم، امام جواد(علیه‌السلام) را با پرسشی روبرو ساخت که بیش از سی هزار احتمال و پاسخ داشت. امام نیز در کمال بهت و حیرانی یحیی قسمت‌های گوناگون روایت را شرح داده و الهی بودن علم ائمه را بر همگان نمایان ساختند. (تفسير القمي‏، على بن ابراهيم قمی‏، ج۱، ص۱۸۳)

یک مجلس و پاسخ به سی هزار پرسش فقهی

تاریخ هیچ مناظره علمی را سراغ ندارد که ائمه(علیهم‌السلام) در آن مغلوب شده باشند. در این بین مناظرات و مجالس علمی در دوران امام جواد(علیه‌السلام) بیشتر مورد توجه بوده است. سن کم ایشان به هنگام امامت و طمع دشمنان برای چیرگی بر امام سبب برپایی مجالس علمی و مناظرات زیادی شد. ابراهیم بن هاشم که از محدثان بزرگ است درباره یکی از این مجالس پرسش و پاسخ گفته است: «اسْتَأْذَنَ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ النَّوَاحِي مِنَ الشِّيعَةِ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَسَأَلُوهُ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ عَنْ ثَلَاثِينَ‏ أَلْفَ‏ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَ وَ لَهُ عَشْرُ سِنِينَ[۱] از امام جواد(علیه‌السلام) گروه شیعیانی از اهالی نواحی مختلف  اجازه خواستند تا سؤالاتی مطرح سازند. امام به آنها اجازه داد و پرسیدند تا آنکه در یک مجلس سی هزار مسئله پاسخ داده شد در حالی که ایشان ده ساله بودند.» این مطلب ممکن است سؤال برانگیز و حتی موجب اعتراض باشد. در نگاه اول انسان می‌تواند منکر وقوع چنین مجلس علمی با سی هزار مسئله شود؛ اما با دقت نه تنها امکان توجیه این قول وجود دارد؛ بلکه قابل اثبات نیز هست که در ادامه بیان می‌شود.

الف) سی هزار پرسش و یک جلسه
با نگاه اول این گزارش غلط یا دروغین دانسته می‌شود؛ گزارشی که از یک محدث بزرگ و پدر گرامی علی بن ابراهیم قمی به دست ما رسیده است. از آنجا که این مطلب را محدث و راوی جلیل القدری بیان کرده، برخی از حدیث شناسان در پی فهم مراد و منظور ابراهیم بن هاشم از سی هزار مسئله بوده‌اند. یکی از آن افراد علامه بزرگوار مجلسی(قدس‌سره) است. وی هفت احتمال را برای توجیه عدد ۳۰۰۰۰ ذکر کرده و در آن بین یک احتمال را رد کرده است. آن احتمالات هفت گانه در ادامه می‌آید:
۱- ممکن است مراد از این عدد بیانی مبالغه‌آمیز باشد.
۲- امکان دارد حضرت سؤالات ذهنی و تکراری مخاطبانشان را در قالب پاسخ‌هایی کلی بیان کرده باشند.
۳- ممکن است حضرت کلماتی کوتاه و مختصر بیان کرده باشند که احکام زیادی از آنها استنباط شود.
۴- امکان دارد منظور از مجلس واحد، یک مکان واحد باشد و در روزهایی متوالی این پرسش و پاسخ برقرار شده باشد.
۵- امکان بسط زمان مطابق با اعتقاد صوفیه است که البته طبق بیان علامه مجلسی این احتمالی کاملاً مردود و از خرافات است.
۶- قدرت اعجاز امام سبب سرعت در پرسش و پاسخ شده باشد. کاری که دیگران از انجام آن عاجز و به همین خاطر مطلب برایشان غیر قابل باور است.
۷- سؤال‌ها طی نامه‌ها و طومارهایی جمع‌آوری شده باشد و امام با خرق عادت آنها را خوانده و پاسخ‌هایی مکتوب ارائه داده باشند[۲].
این احتمالات را علامه مجلسی مطرح کرده و شش احتمال آن را پذیرفتند. پس می‌توان این مطلب ابراهیم بن هاشم را با صورت‌های بالا توجیه کرد. البته با دقت در مجالس علمی امام جواد(علیه‌السلام) می‌توان مجلسی را یادآور شد که در عین کوتاهی بسیار پربار بوده و در آن و با بیانی خاص، بیش از ۳۰۰۰۰ مسئله علمی مطرح و پاسخ داده شده است. مجلسی که برای اشکال کردن در علم امام جواد(علیه‌السلام) تشکیل شد و در انتها علم الهی ایشان به اثبات رسید.

ب) مناظره با یحیی بن اکثم و آن سی هزار مسئله
وقتی مأمون مجلس عروسی امام جواد(علیه‌السلام) و دخترش را ترتیب داد؛ در آن مجلس یحیی بن اکثم هم دعوت بود. او با نیت آزمون امام جواد(علیه‌السلام) و با هدف چیرگی مخالفان مکتب امامت بر حضرت، سؤالی مطرح ساخت و پرسید: حکم کسی که در حال احرام، صیدی را شکار کند؛ چیست؟ از آنجا که سؤال زیرکانه مطرح شده بود و شامل چندین بخش بود؛ حضرت حالات مختلف پرسش را باز کرده و فرمودند: آن را در حرم كشت يا خارج از حرم، عالم به حكم بود يا جاهل، عمداً آن را كشت يا از روی خطا، قاتل صغير بود يا كبير، برده بوده يا آزاد، اولين صيد او بوده يا بازهم صيد كرده، آن صيد از پرندگان بوده يا غير آنها، صيد كوچك بوده يا بزرگ، (اگر پرنده هم نیست، اهلی بوده یا وحشی، کوچک بوده یا بزرگ)، به عمل خود اصرار دارد يا پشيمان شده، در روز آن صيد را كشته يا شب، به اکراه و اجبار بوده یا از روی اختیار، براى حج احرام پوشيده يا براى عمره؟؟.» نقل کرده‌اند در این هنگام یحیی بن اکثم متحیّر ماند[۳].
در ادامه و پس از پایان جلسه و خواندن خطبه عقد، مأمون از حضرت پاسخ مسئله را جویا شد و حضرت پاسخ حکم را اینگونه مطرح کردند: «فرد محرم چون در خارج حرم شكارى را بكشد و آن شكار پرنده و بزرگ باشد كفّاره آن يك گوسفند است، و اگر در داخل حرم بكشد كفّاره‌‏اش دو برابر می‌شود، و اگر جوجه پرنده را در خارج حرم بكشد كفّاره او بره‌‏اى است كه تازه از شير گرفته شده باشد، و اگر آن را در داخل حرم بكشد بايد هم آن را بدهد و هم بهاى آن جوجه كه كشته است، و اگر شكار از حيوانات وحشى بود، مثلًا اگر الاغ وحشى بود، كفّاره‌‏اش يك گاو است، و شكار شتر مرغ كفّاره‌‏اش يك شتر است، و شكار آهو كفّاره‌‏اش يك گوسفند است، و اگر هر كدام از اين حيوانات وحشى را در داخل حرم كشت كفّاره‌‏اش دو برابر می‌شود، و اين را بدان اگر قربانى به كعبه رسد و فرد محرم كارى كند كه قربانى بر او واجب شود و احرامش احرام حجّ باشد آن قربانى را در منى بايد بكشد، و اگر احرام عمره باشد در مكّه قربانى كند، و كفّاره صيد در مورد عالم به مسأله و نادان يكسان است، و امّا در شكار عمد گناه نيز كرده و در خطاء از او برداشته شده، و اگر فرد كشنده آزاد باشد كفّاره بر عهده خود اوست، و اگر بنده باشد كفّاره بر عهده آقاى او است، و بر فرد صغير كفّاره واجب نيست ولى بر كبير واجب است، و شخصى كه از كرده خود نادم و پشيمان است به همان جهت عقوبت اخروى از او برداشته شود، ولى آنكه پشيمان نيست بطور حتم در آخرت عقاب خواهد شد.[۴]»
با دقت در سؤال و جواب می‌بینیم که مسئله از پانزده صورت و هر صورت به تنهایی دارای دو احتمال مختلف تشکیل شده که اگر بخواهیم هر مسئله را جداگانه بپرسیم تعداد مسائل برابر با دو به توان پانزده  یا ۳۲۷۶۸ مسئله مختلف و گوناگون می‌شود. از آنجا که راوی این حدیث(مناظره و پرسش و پاسخ امام و یحیی بن اکثم) ابراهیم بن هاشم است؛ می‌توان چنین برداشت کرد که منظور این محدث بزرگ از نقل سی هزار حکم فقهی در یک مجلس، این پرسش و پاسخ باشد.

کلام آخر
امام جواد(علیه‌السلام) در مناظره با یحیی بن اکثم نه تنها علم الهی خویش را به اثبات رساند؛ بلکه چیرگی خود را آن هم در سن ده سالگی بر همگان واضح و روشن کرد. ایشان یک حکم شرعی را در پانزده مسئله، که هر مسئله‌ای به تنهایی دو وجه داشت؛ بیان کردند که با احتساب صورت‌های مختلف، مسائل متجاوز از سی هزار مسئله می‌شود و این یعنی زیرکی یحیی بن اکثم در طرح سؤال و نبوغ الهی امام در پاسخ.

پی‌نوشت
[۱]- الكافی، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق‏، دار الكتب الإسلامية، تهران‏، ۱۴۰۷ ق‏، ج۱، ص۴۹۶.
[۲]- بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏، ۱۴۰۳ ق‏، ج۵۰، ص۹۴.
[۳]- تفسير القمي‏، قمى، على بن ابراهيم‏، دار الكتب،  قم‏، ۱۴۰۴ ق‏، ج۱، ص۱۸۳.
[۴]- همان، ص۱۸۴.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA
متن تصویر را در کادر وارد نمائید.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.
Online: 220