درس‌هایی از دعاهای قرآنی

08:01 - 1395/12/26

- دعاهای قرآنی علاوه بر آنکه نمونه‌های عالی‌ای برای چگونه دعا کردن است؛ نکات بدیع و مهمی را در اختیار ما قرار می‌دهد.

در قرآن کریم به دعا و راز و نیاز با خداوند سفارش شده است. همچنانکه درباره  آن فرموده: «وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ[غافر/۶۰] و پروردگارتان فرمود مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم.» و یا به پیامبرش فرموده تا مردم را آگاه کرده و آنها را به دعا کردن دعوت کند: «قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ[فرقان/۷۷] بگو اگر دعاى شما نباشد پروردگارم هيچ اعتنايى به شما نمی‌كند.» از این آیات می‌توان به ضرورت دعا کردن در مسیر بندگی پی بُرد و آن را لازمه بندگی و دوری از استکبار و خودپسندی دانست. از لابه‌لای دعاهایی که در قرآن ذکر شده می‌توان درس‌های خوب و نکات ارزشمندی گرفت. درس‌ها و نکته‌هایی که در این یادداشت به برخی از آنها می‌پردازیم.

اهمیت انتخاب خواسته‌ها
انسان در زندگی خود با خواسته‌های گوناگونی روبروست. خواسته‌هایی که در یک درجه اهمیت نیستند. برای درخواست آن نیازها از بارگاه ربوبی باید از مطالب و مسائل مهم و اساسی شروع کرد. از این روست که قرآن کریم به عنوان آموزش به مسلمانان، دست به کار شده و مهمترین حاجت‌ها را ذکر و یاد آوری کرده است. درخواست سعادت دنیا و آخرت را می‌توان در این دعا دید: «رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ[بقره/۲۰۱] پروردگارا! به ما در دنیا نیکی و در آخرت هم نیکی عطا کن، و ما را از عذاب آتش نگاه دار.» یا در خواست ثبات قدم در راه هدایت و کسب رحمت الهی در این آیه آمده است: «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ[آل عمران/۸] پروردگارا پس از آنكه ما را هدايت كردى دلهايمان را دستخوش انحراف مگردان و از جانب خود رحمتى بر ما ارزانى دار كه تو خود بخشايشگرى.» و عاقبت به خیری برای خود و نسل بعد از ما نیز در قرآن به این صورت مطرح شده است: «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ[بقره/۱۲۸] پروردگارا ما را فرمانبردار خويش بگردان و از زاد و رود ما امتى فرمانبردار خويش پديد آور.» و الباقی دعاهای قرآنی که موضوعاتی چون: مغفرت و بخشش گناهان، آسان شدن کارهای سخت، امنیت، پیروزی بر کفّار، تقاضای یاری از خداوند، درخواست همسر شایسته، درخواست بهشت، تقاضای ثروت و...[۱] به هر ترتیب دعاهایی در قرآن آمده که در پرتوی آن افراد با نحوه دعا کردن آشنا شده و به عنوان نمونه چند مورد را ببینند و از آن درس بگیرند.

دعاهای مختلف از گوینده‌هایی گوناگون
بعد از بررسی دعاهای قرآنی به این مطلب می‌رسیم که برخی از دعاها و درخواست‌ها از زبان پیامبران(علیهم‌السلام) نقل شده است. مثلاً حضرت ابراهیم(علیه‌السلام) پس از پایان بازسازی کعبه چنین دعا می‌کند: «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ[ابراهیم/۳۵] پروردگارا اين شهر را ايمن گردان و مرا و فرزندانم را از پرستيدن بتان دور دار.» و باز افزوده است: «رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ[ابراهیم/۴۱و۴۰] پروردگارا مرا برپادارنده نماز قرار ده و از فرزندان من نيز پروردگارا و دعاى مرا بپذير. پروردگارا روزى كه حساب برپا مى ‏شود بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشاى.» در نقل قول قرآنی‌ای دیگر، دعای حضرت آدم(علیه‌السلام) اینگونه ذکر شده است: «رَبَّنا ظَلَمْنا اَنْفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْلَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرینَ[الأعراف/۲۳] پروردگار ما، ما بر نفوس خود ستم کردیم و اگر تو ما را نیامرزی و به رحم نکنی از زیانکاران خواهیم بود.» درست است که این دعاها از زبان حضرت ابراهیم یا حضرت آدم(علیهماالسلام) است؛ امّا خود می‌تواند درس‌هایی برای ما باشد که بدانیم چگونه باید دعا کرد.
در سویی دیگر می‌بینیم که در قرآن برخی از گفتارهای بهشتیان یا جهنمیان نیز در قالب دعا بیان شده، این دعاها را می‌توان جزء پیشگویی‌های قرآن از قیامت، بهشت و دوزخ دانست. پیشگویی‌هایی که برای ما حاوی درس‌های مهمی است. باتوجه به دعا و درخواست بهشتیان می‌توان دریافت که در بهشت امکان عروج و ارتقای رتبه وجود دارد؛ چون آنها از خداوند می‌خواهند: «رَبَّنا اَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْلَنا اِنَّکَ عَلی کُلَّ شَیْءٍ قَدیرُ[تحريم/۸] پروردگار تور علم و ایمان را برای ما تمام گردان و ما را بیامرز که تو بر هر چیز قادر و توانایی.» و البته دعای جهنمیان بیانگر درخواست ناشدنی آنها و زنگ خطری برای ماست. قرآن درخواست آنها و پاسخ الهی را اینگونه بازگو کرده است: «رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ[مؤمنون/۱۰۸و۱۰۷] پروردگارا! ما را از آن بيرون بر، اگر بار ديگر تكرار كرديم قطعا ستمگريم. مي گويد دور شويد در دوزخ، و با من سخن مگوئيد.»

دعاهایی ویژه
برخی از دعاهای قرآنی نقل قول دیگران یا پیشگویی سخن آیندگان نیست. مثلاً در قرآن آمده است: «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ[بقره/۲۸۶] خدا هیچ کس را تکلیف نکند مگر به قدر توانایی او، نیکی‌های هر کس به سود او و بدی‌هایش نیز به زیان خود اوست. پروردگارا، ما را بر آنچه به فراموشی یا به خطا کرده‌ایم مؤاخذه مکن. بار پروردگارا، تکلیف گران و طاقت فرسا که بر پیشینیان ما نهاده‌ای بر ما مگذار. پروردگارا، بار تکلیفی فوق طاقت ما بر دوش ما منه، و بیامرز و ببخش گناه ما را، و بر ما رحمت فرما، تنها آقای ما و یاور ما تویی، پس ما را بر گروه کافران یاری فرما.» درست است که این دعا از زبان فرد یا گروه خاصی نیست؛ ولی نقش آموزشی برجسته‌ای دارد و حاوی نکات بدیعی است. درست است که در نقل دعاهای پیامبران یا دیگران به نوعی آموزش نهفته بود؛ ولی چون نیاز به طرح کردن و آوردن دعاهای جدید و نو وجود داشت؛ خداوند این دعاها را در قرآن آورده است.

پاسخ به یک پرسش احتمالی
آن دسته از دعاهای قرآنی که نقل قول دیگران نیست ممکن است باعث پرسش شود که مگر می‌شود خداوند در قرآن خودش گفته باشد: «پروردگارا، ما را بر آنچه به فراموشی یا به خطا کرده‌ایم مؤاخذه مکن.»؟ جواب این پرسش با مطالب بالا و البته با درنظر گرفتن نقش آموزشی قرآن حل می‌شود. قرآن علاوه بر آنکه به طور عمومی نحوه دعا کردن پسندیده را مطرح کرده و فرموده: «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً[اعراف/۵۵] پروردگار خود را به زارى و مخفیانه بخوانيد.» به طور اختصاصی نیز چند نمونه دعای برتر قرآنی آورده که حتی در بیان پیشینیان جایی نداشته است. درست مانند یک معلم که وقتی از دانش آموزان می‌خواهد انشایی بنویسند؛ در ابتدای کار خود چند نمونه انشاء می‌آورد و در اختیار دانش آموزان قرار می‌دهد تا آنها آشنایی کافی را بدست آورند و سپس شروع به کار کنند.

نتیجه گیری
دعاهای قرآن کریم حاوی درس‌ها و نکته‌های خوبی است که خداوند در قالب دعا در اختیار ما قرار داده است؛ به علاوه آنکه ذکر دعا در قرآن، خود نیز نقش آموزشی دارد و اسلوب چگونه دعا کردن را آموزش می‌دهد. به هر رو بسیار لازم و ضروری است که با دعاهای قرآنی آشنا شده و از نکات بدیع آن استفاده کنیم.

پی‌نوشت
[۱]- رک: دعاهای قرآنی، واثقی، حسین، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷، ص۱۱۹.

امتیاز: 
No votes yet

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز:
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
این سایت با نظارت اداره تبلیغ اینترنتی معاونت تبلیغ حوزه های علمیه فعالیت نموده و تمامی حقوق متعلق به این اداره می باشد.
Online: 270